ლაკბე

სანამ სავსე ფიალებად ვიქცეოდეთ,
ანუ
სახალისო ინტერვიუ ვახუშტი კოტეტიშვილთან

- ბატონო ვახუშტი, ჩვენი ჟურნალის ამ ნომერში თქვენი თარგმანები კი არა, საკუთარი ლექსებია წარმოდგენილი და იქნებ ჩვენი მკითხველისთვის აგვეხსნა, თუ როგორ იქმნებოდა ისინი და რატომ არ ბეჭდავდით თითქმის არსად?

- პოეზიისადმი ჩემი ძლიერი სიყვარული გენეტიკურია. მამაჩემის შვილს პოეზია რომ არ მყვარებოდა, ეს იქნებოდა ანომალია. უნდა მოგახსენოთ, რომ დედაჩემიც, რომელიც მამით პოლონელი იყო და დედით ქართველი, ლექსებს წერდა რუსულად და, ვინაიდან ქუთაისში იყო დაბადებული, ზოგჯერ აქვეყნებდა კიდეც ნინო რიონელის ფსევდონიმით.
გარდა ამისა, მე სულ ლექსების გარემოში მზრდიდნენ ჩემი უფროსი და – ლეილაც, დიდედაც და მამიდაც. ხუთი წლისამ ზეპირად ვიცოდი არა მხოლოდ საბავშვო ლექსები, არამედ ილიას, აკაკის და ვაჟას ზოგიერთი პოემაც. სტუმრების თხოვნით სკამზე შევხტებოდი და ჩავასხაპასხუპებდი ხოლმე.
ამიტომაც სკოლაში შესვლისთანავე დავიწყე ლექსების წერა. რასაკვირველია, ჯერ, როგორც დამწყებ პოეტებს სჩვევიათ, სეზონურ ლექსებს ვწერდი წელიწადის დროებზე, ბუნების მოვლენებზე და შემდეგ უკვე, როგორც მოსალოდნელი იყო, სიყვარულის ციებ-ცხელებაზეც გადვედი.
რატომ არ ვაქვეყნებდი? ალბათ იმიტომ, რომ პოეზიისადმი ჩემი დიდი სიყვარული ბევრად აჭარბებდა პირადულ ამბიციებს. ამასთანავე, მეტისმეტად მქონდა განვითარებული ესთეტიკური გემოვნება და პროფესიული სინდისიერების გრძნობა. გარდა ამისა, მერჩივნა, ეკითხათ : – “რატომ არ აქვეყნებ?”, ვიდრე: – “რატომ აქვეყნებო?!”

- თქვენს წიგნში “ჩემი წუთისოფელი” ისე კარგად ჰყვებით თქვენი უახლოესი წინაპრების ცხოვრებაზე, რომ ჩემისთანა ინტერვიუერს აღარაფერს უტოვებთ შესაკითხად. როდის უნდა ველოდოთ ამ წიგნის გაგრძელებას?

- მე მიმაჩნია, რომ ჩემი წინაპრების ცხოვრება ბევრად უფრო საინტერესოა თანამედროვე მკითხველისათვის, ვიდრე “კომუნისტურ სამოთხეში” ჩვენი “გუშინდელი” ვაი-ვაგლახიანი ცხოვრების დეტალები, რაც მეტ-ნაკლებად კარგად არის ცნობილი საზოგადოებისათვის. ცნობილზე წერა კი არ მეხალისება.
რაც შეეხება ჩემი ცხოვრების ცალკეულ ეპიზოდებს, მუშაობას, სირთულეებს, მათი დაძლევის მცდელობებს და სხვა მისთანათ, შერყეულმა ჯანმრთელობამ თუ მადროვა, ალბათ ადრე თუ გვიან იქნებ შევძლო კიდეც მათი გამომზეურება.
მე ახლა მემუარული ასაკი მიდგას. იმდენი ხალხი შემომყურებს იმ ქვეყნიდან, რომ არ შემიძლია მათ ის სიყვარული არ მივუზღო, რაც მათ სიცოცხლეში ბოლომდე ვერ მოვახერხე. რამდენიმე მოგონება უკვე დაწერილიც მაქვს და გამოქვეყნებულიც. დანარჩენებსაც დავწერ, თუ მაღალი ღმერთი ინებებს.

- და ვიდრე იმ წიგნის გაგრძელება დაგიწერიათ, თქვენს სამეგობროს ხომ არ გაიხსენებდით? აი, თუნდაც, ის როგორ იყო, რევაზ ინანიშვილი რომ გირჩებს ეძებდა? ანდა თენგიზ მირზაშვილი რომ გადაგეკიდათ, – ლექსი გამომითქვიო და თქვენ კიდევ ალექსი ჭინჭარაულის ოპერაციის ამბავიც არ დაივიწყეთ?

- ვხვდები, ჩემო მიხო, საითკენაც მიბიძგებ. გინდა რაღაც უწმაწურობები წამომაცდენინო და ხალხში გამომაჭენო. მე რაღა გამოჭენება და თავის მოჭრა მინდა?! ყელი უკვე ნახევრად გამოღადრული მაქვს და თავი ერთ იოგზეღა მკიდია “ზრდილობისათვის”. შენ ეს ჩემი კაფიები იმიტომ ამოატივტივე, ამასწინათ “მოუკრეფავნი” რომ გამოვეცი. იქ შესული ლექსები ფოლკლორულია და ამიტომ არავითარ ბოდიშს არ მოითხოვს. სულ სხვაა ჩემი და ჩემი მეგობრების: რეზო ინანიშვილისა თუ ალექსი ჭინჭარაულის, თენგიზ მირზაშვილისა თუ სხვათა და სხვათა შეხუმრებანი, რაც ხშირად არც თუ იმდენად ფხიზელ მდგომარეობაში წამოგვცდენია ხოლმე. რაც შინაურობაში გვეპატიება, პატიოსან საზოგადოებაში საკადრისი არ არის. მიუხედავად ამისა, შენი თხოვნაც რომ არ გავაწბილო, თითო-ოროლა ნიმუშს, მეტ-ნაკლებად `წმაწურს~ გავიხსენებ:
ერთხელ თენგიზ მირზაშვილი, ანუ ჩუბჩიკა მოსკოვიდან მირეკავს:
- სენეჟში ვარ, მხატვართა სახლში. რო იძახი, მაგარი ვარო, აბა თუ მართლა მაგარი ხარ, გამოიცანი გვერდით ვინ მიდგას?
ჩუბჩიკა ისეთი აბეზარი ვინმეა, თუ რამე აიჩემა, ვეღარ გადაათქმევინებ. ქვას ააგდებს და გაბუებულ თავს შეუშვერს. ამიტომ დავიწყე ფიქრი და მართლაც მაგარი აღმოვჩნდი. ამაში თქვენც დარწმუნდებით. დავიწყე ფიქრი და ვარიანტების ელვისებური გათვლა: ზურა ნიჟარაზის, დიმა ერისთავის, ჯემალ ლოლუას და გიგლა ფირცხალავას ვარიანტები უცებ გამოვრიცხე. მხატვრების სახლში მხატვრის ყოფნა რა გამოსაცნობია?! ჩუბჩიკა იმის ჩიტი არ არის, ასეთი მარტივად ამოსაცნობი რამ მოიგონოს – მეთქი. უცებ გონება გამინათდა და მივახალე: – ქედო! (ასე ვეძახდით ცხონებულ რეზო ინანიშვილს. ერთხელ, თუშეთში, სოფელ შენაქოში სუფრა გაგვიშალეს. რეზო, როგორც თავმდაბალი კაცი, სუფრის ბოლოს ჩამოჯდა. მე ჩავილაპარაკე: “საწყალი ბერი ქედანი ბოლოში მოიგდიანო”. ამის მერე შეერქვა “ქედო”).
გაწბილებულმა ჩუბჩიკამ ახალი ხიმანდრობა მოიგონა: ეგ კი გამოიცანი, მაგრამ აბა თათარიახნად კაფიას თუ ეტყვიო. ერთი კი წამოვილუღლუღე, ტელეფონით კაფიაობა არ გამიგია-მეთქი, მაგრამ ვიცოდი არ მომეშვებოდა და ვუთხარ:
ჩემგან გადაეც ქედოსა,
ხელი ხვანჯარზე ედოსა,
რუსის დიაცებს უფრთხილდეს,
არავინ წამეედოსა.

– თქვენ დიდი ხანი გაატარეთ ჩვენი სტუდენტების სამსახურში. რა მოგცათ და რა დაგაკარგვინათ პედაგოგიურმა მოღვაწეობამ?

– ჩემი ცხოვრების 45 წელი სტუდენტებთან ურთიერთობას შევალიე. მათ მე, უმთავრესად, სამშობლოსა და პოეზიის სიყვარულს ვასწავლიდი. სისტემატურად დავატარებდი საქართველოს მთასა თუ ბარში, ხატ-სალოცავებში და სად აღარ. ამასთანავე, მე მათთვის გოროზი მოძღვარი კი არ ვიყავ, არამედ მეგობარი. ეს ყველაფერი როგორ შევძელი, მათ უნდა ჰკითხოთ, ისინი უკეთ გეტყვიან.
პედაგოგობა ჩემი არსებობის არსია. ამიტომ რა შემმატა, ან რა დამაკარგვინა, ეს ზედმეტი კითხვებია.

– თქვენს მიერ ჩატარებულ ხალხური პოეზიის საღამოებზე ტევა აღარ იყო ხოლმე და ვინც იქ ვერ მოვხვდებოდით, ტელევიზორის ეკრანზე გელოდით. მესმის, რომ მერე და მერე მძიმე დრო შეგხვდათ, მაგრამ ახლა მაინც რატომ აღარ იმართება ის საღამოები – ცოტა მაინც ხომ გაუმჯობესდა მდგომარეობა? ყველაზე მძიმე სკეპტიკოსთა გასაჩუმებლად ხომ მარტო ეთერ თათარაიძის სახელიც იკმარებდა, რომელიც თქვენ, ალექსი ჭინჭარაულმა და თენგიზ მირზაშვილმა აღმოაჩინეთ?

- ფოლკლორული საღამოები რომ აღარ თუ ვეღარ იმართება, ამას ბევრი მიზეზი აქვს: 1. ექსპედიციების დაუფინანსებლობა, 2. “ძლიერთა ამა ქვეყნისათა” სრული ინდიფერენტიზმი და 3. ამ საქმის მესვეურთა, ანუ ჩვენი ხანდაზმული ასაკი და შერყეული ჯანმრთელობა.
გარდა ამისა, ჩვენს დროში უხმო, უსმენო და უნიჭო სიმღერებია მოდაში და ტელევიზორის ეკრანზე უაზრო ტინგიცობა. რას ვიზამთ, ნათქვამია: “დრონი მეფობენო…”

– კიპლინგმა თქვა – აღმოსავლეთი აღმოსავლეთია, დასავლეთი კი დასავლეთი და ისინი ერთმანეთს ვერ შეხვდებიანო. არადა, ახლა უკვე ნიუ-იორკის ტყუპი ცათამბჯენების დანგრევითაც ხვდებიან ერთმანეთს და თუნდაც, თქვენი თარგმანების წიგნითაც “აღმოსავლურ-დასავლური დივანი”. ალბათ, მიდგომას გააჩნია, არა? და კიდევ – ამ კრებულის შევსებას ხომ არ აპირებთ წიგნს გარეთ დარჩენილი თარგმანებით?

- საკმაოდ დამიგროვდა ახალი თარგმანები. თითქმის დავხეიბარდი, სიარული მიჭირს. სხვას ვერაფერს ვაკეთებ და ხომ გაგიგონიათ: “უსაქმობით მელექსენი მრავლდებიანო”. ასეა ჩემი საქმე.

– “მარადისობას ვერ შევიცნობთ მძიმე წიგნებით,
ვერ გავიხარებთ ამოუხსნელ გზათა მიგნებით,
ჩვენ მატოოდენ ფარდის მიღმა ვმსჯელობთ და ვდავობთ
და ოდეს ფარდა აიხსნება, აღარ ვიქნებით”.
და სანამ ის ფარდა ახსნილა, სადავოდ იმდენად არა, რამდენადაც სამსჯელოდ უნდა გკითხოთ – თქვენს “აღმოსავლურ-დასავლური დივანის” შესავალში ასე ემშვიდობებით მკითველს – “და შენც გიხდი მადლობას, ჩემი მკითხველო, რომ ლექსებისთვის მოიცალე ამ არაპოეტურ დროში”. რატომ ეს “არაპოეტური დრო”? განა იმავე ომარ ხაიამისა და თუნდაც, ჰაფეზის ხანაში ნაკლები მოჭრილი თავი დაგორებულა ქალაქების მტვრიან შარაგზებზე თუ ბრძოლის ველებზე? ანდა, ფრანსუა ვიიონს რომ დავესესხოთ, ცოტას კისერს გაუგია, თუ რას იწონიდა მისივე გავა?

- მართალი ბრძანდები, ჩემო მიხო, მე მგონი კაცობრიობის ისტორიის მანძილზე სულ არაპოეტური დრო იდგა, მაგრამ დრო და დრო უცნაური ვიღაც-ვიღაცეები ჩნდებოდნენ ხოლმე, ვისთვისაც თოვლი “იისფერი” იყო ხოლმე. ამან გადაარჩინა პოეზია და სიტყვის მადლი.

- სიტყვამ მოიტანა და, იქნებ ესეც ამიხსნათ – თითქოს შორი-შორს არიანო, მაგრამ მაინც რატომ მაგონებენ ერთიმეორეს ომარ ხაიამი და ფრანსუა ვიიონი?

- ალბათ ფილოსოფიური ბოჰემურობის გამო. ყველა ნაღდ პოეტში არის რაღაც ხაიამისებურ-ვიიონური მეტ-ნაკლები დოზით. და თუ არ არის, ვაი იმ პოეტს!

- მთარგმნელი მაინც ერთმანეთს ადარებს ხოლმე თავისი სამშობლოსა და იმ ერის კულტურას, რომელიც შეუსწავლია. თქვენ, როგორც სპარსული კულტურის მცოდნეს, უნდა გკითხოთ, რით ვგავართ და რით განვსხვავდებით მათგან?

- საუკუნეთა მანძილზე სპარსულ-ქართულმა კულტურულმა ურთიერთობამ ამ ორი ქვეყნის ესთეტიკური სამყარო, პოეტურ-ხატოვანი სისტემა ბევრ სფეროში ერთმანეთს დაამსგავსა და დაანათესავა კიდეც. ეს მოხდა ხელოვნების ბევრ დარგში გარდა პოეტური ფოლკლორისა. აქ კი საქართველოს, ჩემი აზრით, ვერავინ შეედრება დედამიწის ზურგზე. ეს არ გახლავთ უსაფუძვლო ტრაბახი: “ვინც კარგები ვართ, ქართველები ვართო”, რომ გაიძახიან ხოლმე შეზარხოშებული “პატრიოტები”.

- თვალს თუ ადევნებთ დღევანდელ ლიტერატურულ ცხოვრებას? რამ დაგწყვიტათ გული და რა გეიმედებათ? და, საერთოდ, როგორი იქნება თქვენეული დიაგნოზი?

- მადლობა ღმერთს, გვყავს უაღრესად ნიჭიერი ახალგაზრდობა, მაგრამ, სამწუხაროდ, ცოტანი არიან. დიდი უმრავლესობა ან უფერულია, ან აშკარად უნიჭო. ეს ალბათ კანონზომიერია. ამათზე ლაპარაკიც არ ღირს. ნიჭიერებს კი ერთს ვურჩევდი: – შვილებო, მელანშეუმშრალ ნაწარმოებს ნუ გააქანებთ დასაბეჭდად. ცოტა ხანს უჯრის ჯურღმულში დაატყვევეთ და დაატუსაღეთ. კარგა ხნის შემდეგ, დღის სინათლეზე რომ გამოიტანთ, უკეთ გამოჩნდება მისი ავ-კარგი. ეს მეტადრე რომანებს და დიდტანიან ნაწარმოებებს ეხება, რომლებსაც განსაკუთრებული რაფინირება სჭირდება. ლევ ტოლსტოი `ჰაჯი მურატს~ ლამის ნახევარი სიცოცხლე წერდა. თუ არ ვცდები ოცდაათჯერ ჰქონდა გადაწერილი. ამიტომაც არის მხატვრული პროზის უბრწყინვალესი ნიმუში.

- თუ საიდუმლო არ არის, რას უნდა ველოდოთ თქვენგან უახლოეს მომავალში?

- თუ სიკვდილის ანგელოზმა ცოტა ხანს კიდევ მიგულმავიწყა და მადროვა, იქნებ ერთხელ კიდევ დავძრა დუმილის ჟანგიანი ქარქაშიდან სიტყვის სატევარი. რა ვი, იქნებ მართლა `ხნავენ ბებრის რქანი.~

– და ბოლოს, ჩვენი ახალგაზრდობის გასაგონად, – როგორც ომარ ხაიამის სპეციალისტს, მინდა ასეთი რამ გკითხოთ, ოღონდ ჯერ თქვენეული თარგმანი უნდა დავიმოწმო:
“სარდაფში გვიხმეს, განთიადმა როცა იალა,
მერიქიფენი, ვინც სასმელმა გაგვატიალა,
ადექ, აავსე ეს ფიალა მჩქეფარე ღვინით
მანამდის, სანამ ჩვენც ვქცეულვართ სავსე ფიალად”.
ასე ამბობს პოეტი და ვიდრე მართლა სავსე ფიალებად ვიქცეოდეთ, ეს გამუდმებული ღვინის სმა პირდაპირი მნიშვნელობით უნდა გავიგოთ თუ ცოტა უფრო სხვანაირად? მით უმეტეს, რომ თავად ომარ ხაიამი სულაც არა ყოფილა ლოთი, გამოკვლევებს წერდა ასტრონომიასა თუ ალგებრაში და არც არავისზე ნაკლებად იცოდა შარიათის კანონები…

- ომარ ხაიამთან, რასაკვირველია, ღვინოს სიმბოლური დატვირთვა აქვს. ეს არის ფილოსოფიური ჰედონიზმის გამოხატულება, განსხვავებით სუფიურ-მისტიკური `ჰედონიზმისაგან~, რომელსაც სულ სხვა დატვირთვა ჰქონდა. ამ საკითხის ბოლომდე გარკვევას ჩემი დისერტაციებიც არ ეყო. ამიტომ ერთი რამ უნდა ვიცოდეთ: არსებობს ლოთურმატერიალისტური პოეზია, რელიგიურ-მისტიკური ჰედონიზმი და წმინდად ფილოსოფიურ-ანაკრეონტული მსოფლმხედველობა. ომარ ხაიამის ხატოვანი კრედო ამ უკანასკნელს განეკუთვნება.

მიხო მოსულიშვილი