Michael Comersoul-Portly

January 5, 2009

ნიკო ყიფიანი

Filed under: ინტერვიუ — mimosfinn @ 8:41 pm

niko_kipiani

არ მინდა, ჰონორარზე დამოკიდებული მწერალი ვიყო

(ინტერვიუ ნიკო ყიფიანთან)

 

_ რამ გაფიქრებინა, რომ მწერალი გახდებოდი და პირველი ნაწარმოები ვის წააკითხე?

 

_ არის ერთი ქალბატონი, ლელა ბურდული. ის იყო ჩემი ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელი. ისე მოსწონდა ჩემი თემები, გადავწყვიტე, რაღაცების შეთხზვაშიც მეცადა ბედი. პირველი მოთხრობაც მას წავაკითხე. მაშინ უკვე მე აღარ მასწავლიდა, თბილისში გადმოვიდა საცხოვრებლად (მე ხაშმის საშუალო სკოლა დავამთავრე), მაგრამ მაინც მოვახერხე, შევხვედროდი და ჩემი მოთხრობა წამეკითხებინა. კითხვა რომ დაამთავრა, ტირილი დაიწყო. ძალიან უკუღმართი გმირი მყავდა. შეგეცოდათ-მეთქი, ლელა მასწავლებელო? თვითონ ამისი დამწერი არისო ცოდვა. მერე ის მოთხრობა დავწვი. არ მინდოდა, ვისმე შევცოდებოდი.

 

_ შენ და რევაზ ინანიშვილი ერთი სოფლიდან, ხაშმიდან ხართ და სხვების მიერ არაერთგზის დასმული შეკითხვა მეც უნდა გაგიმეორო: რატომ არ წერ რევაზ ინანიშვილივით?

 

_ კი, რევაზ ინანიშვილი ჩემი თანასოფლელი იყო. სხვათა შორის, ბებიაჩემი (მამაჩემის დედა) მის მოთხრობებში ხშირად მოხსენიებული პაპამისის, ლიტრიძირის ნათლული გახლდათ. წერა რომ დავიწყე, მეშინოდა, ჩემი მოთხრობები რევაზ ინანიშვილისას არ დამსგავსებოდა და ყველანაირად ვცდილობდი, ჩემი სამყარო მისი სამყაროსაგან განსხვავებული ყოფილიყო. მეგონა, ქებას დავიმსახურებდი და რა გამოვიდა? თითქოს მოითხოვდნენ, რომ ჩემი სოფლიდან ახალი რევაზ ინანიშვილი გამოსულიყო. თუ ბატონ რეზოსავით დიდი მწერალი გავხდები, ღვთისა და ბედის მადლობელი ვიქნები, მაგრამ მიმბაძველი, არა მგონია, ახალი რევაზ ინანიშვილი  იყოს. შეგახსენებთ, რა თქვა ნოდარ დუმბაძემ ერთ იუმორისტზე: „თუ მბაძეო, ქე გახდები დუმბაძეო“. მე ინანიშვილობა არ მინდა, ყიფიანი ვარ.

 

_ ყიფიანები _ სვანი ხალხი _ გარე კახეთში როგორ მოხვდით?

 

_ ჩემი დიდი პაპის პაპის თუ დიდი პაპის და გათხოვილი ყოფილა რაჭაში. მისი ქმარი მოუკლავთ. მგონი, მკვლელობაში მოკლულის ძმა თუ ბიძაშვილიც მონაწილეობდა, ზუსტად არ ვიცი, რადგან მამულები მას რჩებოდა. გაბრაზებულა ის ჩემი დიდი პაპიდა და რაჭაში თავისი უმცროსი ძმა ჩაუყვანია, ჩემი ქმრის მიწას ამათ არ დავუტოვებო. ასე რომ, ნელ-ნელა დაგვიწყია ჩამოსვლა. ჯერ რაჭაში ჩავსულვართ, ჩემი დიდი პაპა მეწყერს დაუზარალებია. დიდი ტანისა და ფიზიკურად ძლიერი კაცი ყოფილა. აუკიდია ერთი უშველებელი ქვა და რაჭაში რომ ჰქონდათ, იმ სალოცავის ეზოში აუტანია. ჩემს შთამომავლებს ნუ მოსთხოვ აქ ამოსვლასო, შევედრებია იმ წმინდანს, ვისი სახელობისაც იყო ის სალოცავი, მგონი, წმინდა გიორგის. აი, რამხელა ქვა ამოვიტანე იმათ მაგივრად, აქედან რომ მივდივარ, მაპატიეო. იმ ქვით პაპამ ვითომ ჩვენი მოვალეობანი იტვირთა. ჩამოსულა გარე კახეთში და ჩოლოყაშვილს მოურავად დასდგომია. აქ ჩვიდმეტი წლით უმცროსი ქალი შეურთავს, ალექსანდრა ქოქრაშვილი. დიდი მორწმუნე და კითხვის მოყვარული ყოფილა ალექსანდრა. მაღალფარდოვანი ლაპარაკი ჰყვარებია. ერთმა ჩემმა ნათესავმა ქალმა მითხრა, მეორე მსოფლიო ომი რომ დაიწყო, წვრილშვილის პატრონი ვიყავი და ძალიან მეშინოდა. ალექსანდრამ მანუგეშა _ შვილო, ნუ გეშინია, სტალინსა და უფალს ხელი აქვთ ჩამორთმეულიო. პაპაჩემი მისი მეოთხე ვაჟი იყო. ალექსანდრას ნდომებია, პაპაჩემი ბერი გამხდარიყო. მეორე ვაჟი ფხიანი კაცი ყოფილა და იმას გადაუფიქრებინებია.

 

_ ის როგორ იყო, პაპაშენს რომ ფორე მოსუ¬ლი¬შვილი ეწვია სტუმრად?

 

_ არ ვიცი, შეიძლება სხვა ფორე მოსულიშვილიც ჰყავდათ ქიზიყში, მაგრამ ბებიაჩემის მიერ აღწერილი ძალიან ჰგავს იტალიის ეროვნულ გმირს, საშუალო სიმაღლის, შავგვრემანი, ხშირთმიანი, არც მსუქანი და არც გამხდარისანამ ჯარში გაიწვევდნენ, ფორე მოსულიშვილი კოლმეურნეობაში მუშაობდა. პაპაჩემიც კოლმეურნეობის საქმეზე ყოფილა წასული, შეხვედრია ქიზიყელ კაცს და შინ მოუწვევია. იმ მოსულიშვილს კარგი ხარები ჰყოლია. პაპაჩემისთვის ტყიდან მორებიც ჩამოუტანინებია, ერთი მისი ჩამოტანილი კოჭი ჩემს სახლს თავხედ აქვს. ორი ძაღლიც ჰყოლია მოსულიშვილს და პაპაჩემისთვის დაუტოვებია. ერთი ერთი კვირის შემდეგ გაპარულა და პატრონს გაჰყოლია, მეორე პაპაჩემთან დარჩენილა. ოღონდ ბებიაჩემი ამბობდა, ის ფორე მოსულიშვილი 1943 წელს მოვიდა ჩვენთან, პაპაშენი ცოცხალი არ დახვდა, იტირა და წავიდაო. პაპაჩემი 1943 წლის მარტში დაიღუპა. ომიდან გამოუშვეს და აქ მოჰყვა ავტოკატასტროფაში. შეიძლება, ფორე რომ მოვიდა, პაპაჩემი ომში იყო წასული და ბებიაჩემს აღარ ახსოვდა. ფორეც უნდა წასულიყო და რაღაც წინათგრძნობით თავისი თავიც და პაპაჩემიც დაიტირა. ყოველ შემთხვევაში, პაპაჩემი მეგობრობდა ერთ მოსულიშვილთან, რომელსაც ფორე ერქვა და იტალიის ეროვნულ გმირს გარეგნობითაც და ბიოგრაფიითაც ძალიან ჰგავდა.

 

_ მწერლის ხელოვნებას რომელი მწერლები უფრო გასწავლიდნენ და რატომ?

 

_ ილია, აკაკი, ვაჟა. დიდი მწერალი რომ გახდე, მარტო კარგად წერა არ არის საკმარისი, მოქალაქეც უნდა იყო. ეს მწერლები მოქალაქეები არიან.

 

_თანამედროვე ლიტერატურას თუ კითხულობ? ადრე ინგლისურის ლექსიკონებითაც გნახე _ ინგლისურად ხომ არ ეცნობი წიგნებს?

 

_ თითქმის ყველა თანამედროვე ქართველი მწერლის ნაწარმოები მაქვს წაკითხული, თუ ყველა არა, ერთი მაინც, დაახლოებითი წარმოდგენა მაინც რომ შემექმნას მათზე. ინგლისურად, ჯერჯერობით, კლასიკას ვეცნობი.

 

_ როგორც გავიგე, ინგლისელებიდან პოეტი ჯონ უილმოტი, იგივე ლორდი როჩესტერი, გიყვარს და მისი ლექსის თარგმნასაც კი აპირებდი.

 

_ ვიცოდი, რომ იყო ასეთი პოეტი, მერე ხელში ჩამივარდა მისი ბიოგრაფია, რომლის ავტორიც არის გრემ გრინი. ძალიან მინდოდა მისიბუალოს მერვე სატირის მიბაძვამეთარგმნა, მაგრამ მისი ლექსები ინგლისელებისთვისაც ძნელად ხელმისაწვდომი ყოფილა. “მას სძულდა საგანი, რომელიც უყვარდა, სიყვარულის, ვნების, სიკვდილისა და სიძულვილის აღრევით”, _ წერს გრემ გრინი. ჯონ უილმოტის ზოგიერთი ლექსის თარგმნა ვცადე. საოცარი პოეტია. მის ლექსებში მართლაც სიყვარული, ვნება, სიკვდილი და სიძულვილია აღრეული.  რომ დარწმუნდეთ, ერთი ციტატის აქ მოყვანას გავბედავ:

 

“Let the porter and the groom

Things design’d for dirty slaves,

Drudge in fair Aurelia’s womb,

To get supplies for age and graves”.

 

ამ სტროფის პწკარედული თარგმანი ესაა: “დაე, მეკარემ და მეჯინიბემ, ბინძური მონებისთვის განკუთვნილმა არსებებმა, იჯაფონ მშვენიერი აურელიას საშოში, რათა აიღონ მარაგი ასაკისა და საფლავებისთვის”. მე დედნისეული კადნიერება შევარბილე და ასე ვთარგმნე:

 

დაე, მეკარემ და მეჯინიბემ,

მონური შრომა შეჰფერის ვისაც,

მნათ ავრელიას ცნობის მარაგი

გადაუნახონ ასაკს და მიწას.

 

_ ინგლისში რომ მიდიოდი, იმ ამბის შემსწრე მეც ვიყავი, _ ლატარიის გათამაშება მოიგე, და მერე რა მოხდა?

 

_ ეს მოთხრობის სიუჟეტია და ოდესმე აუცილებლად დავწერ.

 

_ შენ, როგორც მწერალი, როგორ აპირებ ცხოვრებას?

 

_ არ მინდა ჰონორარზე დამოკიდებული მწერალი ვიყო. ვისი ერთადერთი შემოსავალიც ჰონორარია, მისი მართვა უფრო ადვილია. ვეცდები, ისეთ პროფესიას დავეუფლო, ძლიერთა წინაშე ხოხვა რომ არ დამჭირდეს. პროფესია ბევრი მაქვს: ეკონომისტიც ვარ, პედაგოგიც, რეზერვის ოფიცერიც, მაგრამ სხვა პროფესიების დაუფლება მაინც აუცილებლად მიმაჩნია.

 

2004

 

3-4 

დანართი

ნიკო ყიფიანის წიგნიდანერთხელ წასაკითხი მოთხრობები” (2005).

 

 

ნიკო ყიფიანი (14.06.1976 – 19.06.2005)

 

გაიზარდა სოფელ ხაშმში. 1998 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკის ფაკულტეტი, ფინანსებისა და კრედიტის სპეციალობით. ბავშვობიდან წერდა მოთხრობებს, პიესებს, ზოგჯერ ლექსებსაც, საკუთარ მოსაზრებებს. აკეთებდა თარგმანებს და მეგობრებს აცნობდა თავის ნაწერებს, სანამ გამოქვეყნებას დაიწყებდა ჟურნალცისკრისადალიტერატურული პალიტრისფურცლებზე. იყო ზნეობრივად და ვაჟკაცურად ლამაზი ადამიანი, გოლიათურად ძლიერი აღნაგობის და სათუთი სულის მქონე. 2002 წელს მიიწვიეს ხაშმის საშუალო სკოლაში სამხედრო საქმისა და ეკონომიკის მასწავლებლად. იმავდროულად სწავლა დაიწყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ხელოვნებისა და ჰუმანიტარულ სპეციალობათა ფაკულტეტის ინგლისური ენის განყოფილებაზე. უნდოდა, კვლავ დაბრუნებოდა თავის პირველ პროფესიას და გაეკეთებინა სრულყოფილი ნაშრომი საქართველოს სამხედრო ფინანსების შესახებ. 2005 წლის 13 ივნისს გამოძახებულ იქნა შაქრიანის რეზერვისტთა ბატალიონის 21 დღიან შეკრებაზე, სადაც პატრიოტული სულისკვეთებით და სიხარულით გამოცხადდა 16 ივნისს. 19 ივნისს ნიკო ყიფიანი თავის საწოლზე მკერდში ტყვიით განგმირული იწვა.

 

ნინო ყიფიანი

 

 

 

წინათქმა

 

სოფელი ხაშმი ჩემს წარმომავლობას უკავშირდება. ხაშმელი იყო დიდედაჩემიეფემია ინანიშვილი, ვისაც წიგნის სიყვარულს და კარგ კალიგრაფიას ვუმადლი, ხაშმელი გახლდათ მისი ძმისშვილი და ბიძა ჩემირევაზ ინანიშვილი, ვინც ვაჟა-ფშაველას და გიორგი ლენიძის გზა გააგრძელა ქართულ პროზაში.

 

ხაშმელმა კაცმა ან ქალმა რაიმე საქმეში თავი გამოიჩინა, წარმატებას მიაღწიაო, რომ გავიგებ, ბუნებრივია სხვანაირად, გამორჩეულად გამიხარდება ხოლმე. ასე მოხდა მაშინაც, როცა ნიკო ყიფიანის, მისი ნაწერების ქება მოვისმინე პირველად. თანაც მოვისმინე რიგითი მკითხველისგან კი არა, ვის მოსაზრებასაც ანგარიშს ვუწევ, არამედ ნაღდი პროზის ნაღდი შემფასებლისგან, ვის სიტყვასაც ლამის უყოყმანოდ ვენდობი. ჩემთვის უცნობი ავტორი მიხო მოსულიშვილმა აღმომიჩინაწამაკითხა მისი მოთხრობები და მოთხრობებთან ერთად ინტერვიუც, მე მგონი, პირველი და უკანასკნელი მის ცხოვრებაში, სადაც რამდენიმე ისეთი მოსაზრება ამოვიკითხე ლიტერატურის შესახებ, ჭარმაგი მწერლის დაწერილი გეგონებოდა. მიხომ ისიც მითხრა, შენი გაცნობა უნდაო.  ტრაგიკულ აღსასრულამდე ერთი თვით ადრე მესტუმრა, საავადმყოფოდან ახალი გამოსული ვიყავი და შინ ყავარჯნის დახმარებით ვმოძრაობდი.

 

ზარი რომ დაირეკა და კარი გავაღე, ჯერ მიხომ შემომღიმა და მერე მის უკან მდგომმა ახალგაზრდა კაცმა, რომლის ფონზე ჩემი ჯირკვივით მეგობარი ერთ ტანმორჩილ ვინმედ მომეჩვენა.  

 

აი, ეს არი ნიკო ყიფიანიო, – მითხრა მიხომ.

 

ჩამომართვა ხელი ახალგაზრდა კაცმა და წითელი ღვინით სავსე ათლიტრიანი ჩამოდგა იატაკზე, სისხლი ბლომად დაგიკარგავთ და თქვენთვის ეხლა ეს წამალიაო.

 

ხაშმური საფერავი იყო, “დევის სისხლადრომ მოიხსენიებენ, ის ღვინო.

 

დავსხედით, ვილაპარაკეთ. არც საფერავი დაგვილევია, არც სხვა რამ, შინ რომ მეგულებოდა. ვილაპარაკეთ წიგნებზე და მწერლებზე. სკოლაში ახალი მისული ვიყავი სამუშაოდ და ნიკოს მასწავლებლობის ამბავი რომ გავიგე, გავიხარემარტო ერთი ძაფი არ მაკავშირებს მეთქი ამ კაცთან.

 

ეს ძაფები ერთი თვის თავზე გაწყდა.

 

პირველი, ვინც იმ თავზარდამცემი ამბის შეტყობისას გამახსენდა, ალალე დევიშვილი იყო, რევაზ ინანიშვილის პაწია მოთხრობის გმირი, გოლიათური აღნაგობის, მართლა დევივით ბიჭი, რომელიც საკუთარ ცხოვრებას თავად უსვამს წერტილს ერთი შეხედვით უბრალო მიზეზის გამოღატაკი და უპოვარი, ძმის ნიშნობაში ვერ ახერხებს წასვლას, რადგან თავის ზომის ახალუხს ვერ თხოულობს.

 

პაწია მოთხრობასცოდვა დიდისაჰქვია.

 

ზაალ სამადაშვილი

 

 

მინაწერი:

ეს კი ნიკო ყიფიანის პირადი გვერდიაhttp://literatura.ge/index.php?author=16189

და მკითხველის კომენატებს მისი და, ნინო ყიფიანი პასუხობს.

 

ზაალ სამადაშვილი

Filed under: ინტერვიუ — mimosfinn @ 9:46 am

samadashvili-zaali

“თოლიების დამპურებელი”
(ინტერვიუ ზაალ სამადაშვილთან მისივე მინიატურების თანხლებით)

ზაალ სამადაშვილი დაიბადა 1954 წლის სამ ოქტომბერს, თბილისში. 1971 წელს დაამთავრა ოცდამესამე საშუალო სკოლა, ხუთი წლის შემდეგ – თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი. ჰყავს მეუღლე და შვილი.
მისი პირველი მოთხრობა “გარსევანი” დაიბეჭდა ჟურნალ “ცისკრის” დამატება “ნობათში” 1983 წელს.
ათი წლის შემდეგ გამომცემლობა მერანმა დასტამბა ზაალ სამადაშვილის მოთხრობების პირველი კრებული – “გიტარაზე ამოთქმულ ხრინწინა სიმღერასავით”.
ამჟამად არის ლიტერატურულ ჟურნალ “მეოცე საუკუნის” მთავარი რედაქტორი, ამავე ჟურნალთან არსებული მწერალთა გაერთიანება “მეოცე საუკუნის” წევრი და ქართული პენ-ცენტრის ვიცე-პრეზიდენტი.
წელს გამომცემლობა “საარმა” მკითხველს შესთავაზა მხატვარ ზურაბ მიმინოშვილის მიერ ჩინებულად გაფორმებული ზაალ სამადაშვილის კრებული სახელწოდებით “ალი გამურულ შუშაში”.
სანამ მწერალთან ინტერვიუს დავიწყებდეთ, გთავაზობთ მის ერთ მინიატურას:

ავტოპორტრეტი

იცი, ვის ვგავარ ახლა? – სერჟ გინზბურგს… გემახსოვრებათ, ფრანგი შანსონიე იყო, სცენაზე ნასვამი გამოდიოდა, ანთებული სიგარეტით ხელში… სცემდა ბოლთას ვეებერთელა აუდიტორიის წინაშე და ფრაზებთან ერთად ბღუჯა-ბღუჯა ფანტავდა თამბაქოს ბოლს… ვერ გაიგებდი, მღეროდა თუ ხმამაღლა ფიქრობდა…

- როგორც ვიცი, თქვენი მოთხრობების პირველი შემფასებელი ბატონი რეზო თაბუკაშვილი იყო, რომელმას შემდეგ კინოსტუდიასთან არსებულ მწერალთა გაერთიანებაში მიგიწვიათ. მანამდე?

- რაც შეეხება ჩემს ლიტერატურაში მოსვლას, თუ ეს ძალიან ხმამაღალი ნათქვამი არ არის, მე, სამწუხაროდ, თვრამეტი წლისამ არ ვიცოდი, რისი კეთება მინდოდა და ამიტომ აღმოვჩნდი ფაკულტეტზე, რომელსაც მომავალში ვერაფრით დავუკავშირე საკუთარი თავი. ისე, სკოლაშიც ხუმრობით არალეგალურ კედლის გაზეთს ვუშვებდით, მერე უნივერსიტეტშიც და ასე, რაღაცნაირად, თამაშ-თამაშით მოვედი ლიტერატურაში. ეს არ იყო მკაცრად გადაწყვეტილი ან ბავშვობიდან გამოყოლილი სურვილი, ისე თამაშ-თამაშიტ მოხდა ჩემი გამოჩენა ლიტერატურული პრესის ფურცლებზე.

- როცა მაგიდასთან ზიხარ და მუშაობ, ზურგს უკან გარკვეული გამოცდილება გაქვს – რამდენად აისახება და როგორ იცვლება იგი ნაწარმოებში?

- ერთხელ წავიკითხე, ასეთი შეფასება იყო ჩემი ნამუშევრების, რომ საკმაოდ ავტობიოგრაფიულიაო. მე ვეთანხმები ამ შეფასებას და ეს გარკვეულწილად პასუხიც არის თქვენს შეკითხვაზე. მუშაობისას ოთხმოცდაათი პროცენტით ვეყრდნობი საკუთარ გამოცდილებას, ტავგადასავლებს და პერიპეტიებს, რომლებიც ცხოვრების მანძილზე გადამხდენია.

- მეტად მნიშვნელოვანია ის დახვეწილობა, თქვენი ნაწარმოებების წაკითხვისას რომ იგრძნობა. ძალიან ლაღად რომ მიდის, მკითხველის თვალი რომ მინვარდობს სტრიქონებზე, სწორედ მაშინ ეტყობა, რამხელა შრომაა ჩადებული ნამუშევარში. როგორ მუშაობთ?

- ძალიან მიყვარს გადაწერა. მე ვარ, თუ შეიძლება ითქვას, გადაწერის მანიაკი. ამ დროს ვღებულობ ყველაზე დიდ სიამოვნებას, სწორედ ამ დახვეწის პროცესში. დაახლოებიტ ათჯერ, თხუთმეტჯერ შემიძლია გადაწერა და ვწერ კიდეც. მთელი ეს პროცესი ერთი შტრიხით შემიძლია ასე დავახასიათო – ძალიან მიყვარს გადაწერა. “გადაწერაში” იგულისხმება გარკვეული პასაჟების შეცვლა, დახვეწა, გადაადგილება, ზედმეტი რაღაცეების ამოღება. სხვათაშორის, ამოღებაზე უფრო მეტი დრო მიდის, ვიდრე ჩასმაზე.

- დილეტანტების შეხედულებით, პროზას არა აქვს რიტმი, მაგრამ საუკეთესო ნაწარმოებები პირველ რიგში სწორედ ამ შეხედულებას უარყოფენ. თქვენ როგორ აგებთ თქვენ ნაწარმოებების რიტმს, რომელიც მე სხვადასხვა მუსიკალურ ჟღერადობებს მახსენებს, განსაკუთრებით კი, ჯაზს და კერძოდ, ბლუზს…

- მე ასეთი დამოკიდებულება მაქვს, რომ მოთხრობა იქნება, ნოველა, რომანი თუ პიესა, ჩემი სუბიექტური და უმაღლესი შეფასება არის, თუ რამდენად პოეტურია იგი. მგონია, რომ ყველაზე ძნელად მისაღწევი არის პოეზია. რაც პოეტურია, ძალიან მნიშვნელოვანია და ვცდილობ, ამ შედეგს მივაღწიო. მინდა, მაქსიმალურად პოეტური იყოს ის, რასაც მე ვაკეთებ. აქედან გამომდინარე, გაგიჩნდათ მუსკის შეგრძნება ჩემი ტექსტების კითხვისას, რაც ძალიან მახარებს. მუსიკა ხომ პოეზიაა. ყოველთვის ვცდილობ, ნამუშევარი მაქსიმალურად პოეტური იყოს. მე, ეტყობა, შეუმდგარი პოეტი ვარ. რეზო ინანიშვილსაც აქვს ერთი ასეთი ნათქვამი – მე პოეტივით პროზაიკოსი ვარო. აი, როგორ ეხმიანება დიდი ქართველი მწერლის აზრი ჩვენს საქმიანობას. მეც ვკადნიერდები და ასეთ პასუხს გაძლევთ.

გახსენება

დააწყვეტენ ნერვებს, გამოაცლიან ენერგიას. დაშოშმინდებიან, მიჩუმდებიან. ზის სამზარეულოს მაგიდასთან და ვეღარაფერს ვეღარ წერს იმდღევანდელი უმარტივესი შთაბეჭდილებების გარდა. ასეთ დროს, როგორც წესი, ახსენდება ხოლმე ბიძა, ძალიან კარგი მწერალი, რომელიც მუდმივად ასეთ მდგომარეობაში მყოფი ქმნიდა თავის არაჩვეულებრივ, უაღრესად მგრძნობიარე პროზას.

- ვფიქრობ, ეს მინიატურა ბარონ რეზოს ეძღვნება…

- ჰო…

- არსებობს სიტყვის გრძნობა, როგორც მუსიკალური სმენა, რომელსაც ყოველდღიური დახვეწა და მუშაობა სჭირდება. თქვენ როგორ მუშაობთ ენაზე?

- საუკეთესო ვარიანტია, აბსოლუტური სმენა გქონდეს. ამის გარეშე წარმოუდგენელია ისეთი ეფექტის მიღწევა, რომელსაც პირადად მე ან სხვა ავტორს დააკმაყოფილებდა. ამიტომ, მე მგონია, რომ “ენაზე მუშაობა” სწორი განმარტება არ უნდა იყოს… კიდევ ვიმეორებ, დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებ გამოცდილებას, პერიპეტიებს, ასევე შემიზლია ვთქვა, რომ ნაკლებად “ვმუშაობ ენაზე”, უფრო მეტად ვენდობი სმენას, რომელიც მთლად არ მაკმაყოფილებს, მაგრამ მთლად უსმენოც არა ვარ.

ვეტერანი

დილაადრიან, რძის რიგში, ახალგაზრდა კაცი, რა კაცი, ბიჭი – გამოუძინებელი, თმააბურძგნული, შემცივნული – მაღალ, ხმელ-ხმელ ბერიკაცს, მეორე მსოფლიო ომსი მიღებული მედალი ტუ ორდენი რომ მოუჩანს გაქუცულ, კალთებშემოძენძილ პალტოს ქვეშ და ცარიელი, საგულდაგულოდ გამორეცხილი ბოთლების ჩაბარებას ლამობს ურიგოდ – ხმამაღლა, ყველას გასაგონად ეუბნება:
- აღარ მორჩა თქვენი “ბაირამი”?!

- ესე იგი, თქვენ თვალის კი არა, უფრო სმენის მწერალი ხართ.

- ასე მგონია.

- თქვენ გაქვთ ნოველა “ჩვენთან, მალმიოში”. მთავარი გმირი ავად არის, წევს და უცხოეთში ოჯახიანად გადახვეწილი მეგობარი ესტუმრება. ამ ნოველის ჩამოქნილი სტილის მიღმა ძალიან დიდი სიჩუმე იგრძნობა, სიჩუმე, რომელიც ღრმა გულისტკივილით არის გამსჭვალული… რამ გიბიძგათ ამ ნაწარმოების შესაქმნელად?

- ვენეციაც, რომიც და პარიზიც ჩვენია, რასაკვირველია, მაგრამ არ მინდა იმ გაგებით “ჩვენად” იქცეს, როგორც ამ პატარა ნოველაში ხდება და ამის გამო, სათაურად გატანილი ამ ორი სიტყვის შეუსაბამობაზე დავსვი აქცენტი. იმიტომ, რომ, როგორც არ უნდა ვგრძნობდეთ თავს იქ, მაინც არ მინდა, თუნდაც “მალმიო” იყოს უფრო ჩემი, ვიდრე თბილისი. ამიტომ დავწერე. ამ ნოველაში არის დედა-შვილ, ინოლა გურგულიასა და მამუკა სალუქვაძის გახსენება. ინოლას წიგნების თაროში ედო ოდრი ჰეპბერნის ფოტო ნატაშა როსტოვას როლში. ეს ძალიან მკაფიო შთაბეჭდილება იყო ჩემი სტუდენტობის პერიოდიდან. მამუკა ჩემი მეგობარი იყო…

- ნაწარმოების დამთავრების შემდეგ ხომ არ გრძნობტ ხოლმე, რომ სიცარიელეში ხართ?

- ეჭვები მაქვს, მაგრამ ასეთი შეგრძნებები – არა. ვეჭვობ, როგორი გამომივიდა, მაგრამ მასეთი მძაფრი დამოკიდებულება არა მაქვს. თქვენ ახლა რასაც ბრძანებთ, არჩევანთან დაკავშირებული შეკითხვაა და, ასეთი შეკითხვები და ტანჯვები არასდროს მიჩნდება. მაინტერესებს, კონკრეტული საქმე როგორ შევასრულე.

საბრალონი

მიცვალებულთა მოხსენიების დღეს, რკინიგზის პირას, პეტრე-პავლეს სასაფლაოსთან, მზით გახურებულ ლოდებზე ჩამომსხდარ გლახაკთა შორიახლოს, უჯრულა თავშალით სახედაჩრდილული მოხუცი თავის შვილიშვილებს – ორ ბიჭუნას ელოდება…
ჩამოკონკილმა და ჭუჭყიანმა, შავტუხა ბიჭუნებმა პირჯვრის წერით და ძლივსგასაგონი ბუტბუტით უნდა ჩამოიარონ საფლავები და გაქონილი ცელოფანის პარკები ნაწყალობევი წითელი კვერცხებით, ლორისა და სააღდგომო ნამცხვრის ნაჭრებით უნდა გაავსონ…
შებინდებისას ისინი, სამნი, შპალებს უნდა გაუყვნენ და გემრიელად ივახშმონ მაზუთის სუნით გაჟღენთილ დასახლებაში, რომელიც ორმოცდაათი წლის წინ მათსავით საბრალო ქალებმა და ბავშვებმა შეაკოწიწეს…

- საზოგადოების დამოკიდებულება, ერთის მხრივ, ქება და მეორე მხრივ, ძაგება, მოქმედებს თუ არა თქვენზე?

- შემიძლია თამამად მოგახსენოთ, რომ განებივრებული ვარ – თუნდაც იმიტომ, ასე რომ გალაპარაკებენ საკუთარ თავზე. მე არავის ვუძაგებივარ. მე ვთვლი, რომ ზალიან კარგია, როცა მწერალს აქებენ – ეს სტიმულს აძლევს.
- საკუთარი ნაწარმოებების წერაში ჟურნალ “მეოცე საუკუნის” რედაქტირება ხომ არ გიშლის ხელს?

- თუკი მიიღებ გადაწყვეტილებას, რომ იყო რედაქტორი, კეთილი უნდა ინებო, მოიხსნა დაფნის გვირგვინები შუბლიდან და იყო რედაქტორი. მე მაქვს ასეთი მოსაზრება, რომ ჟურნალს აკეთებს არა რედაქცია, არა კოლექტივი, არამედ რედაქტორი, რომელიც შეიზლება იყოს ლიტერატორი, ესეისტი, მწერალი, მაგრამ ყოველშემთხვევაში ის ადამიანი, რომელიც ყველაზე მნიშვნელოვნად მიიცნევს ჟურნალის კეთებას.

- ბატონო ზაალ, მადლობას მოგახსენებთ საინტერესო საუბრისათვის, კიდევ ერთხელ მოგილოცავთ ახალ წიგნს – “ალი გამურულ შუშაში” და ტუ ნებას მომცემთ, ჩვენ ინტერვიუს ამ კრებულიდან ამოღებული მინიატურებით შევავსებ.

- მთავარია, რომელი მინიატურით დაასრულებთ…

- “თოლიების დამპურებლით”, რადგან მგონია, რომ ყველა მწერალი, ასე თუ ისე, სულ ცოტათი მაინც – თოლიების დამპურებელია…

- კი, ბატონო.

თოლიების დამპურებელი

კაცს, რომელსაც ჯიბით პური დააქვს თოლიებისათვის, კუთვნილი უკუფის ნახევარი, ყველაფერი ზველი და პეწდაკარგული აცვია – პალტოც, შარვალიც, ფეხსაცმელიც. ქუდის ძველმოდური ახურავს, თხუთმეტი წლის წინათ ჩუღურეთელ ოსტატთან შეკერილი ბუკლეს კეპი… მას, რა ტქმა უნდა, არ წაუკითხავს რიჩარდ ბახის “თოლია ჯონატან ლივინგსტონი”, მაგრამ იმის გამო, რომ ხიდზე მდგარს დიდხანს, ძალიან დიდხანს შეუზლია უყუროს ფრინველებს, იცის, როგორ გულმოდგინედ ხვეწენ ისინი ფრენის ილეთებს.

2001 წელი

მინაწერი რვა წლის შემდეგ:
ამ სიტყვითდუელის გმირი ამჟამად ქალაქის საკრებულოს თავმჯდომარეა და გარდა იმისა, რომ ამ ინტერვიუს შემდეგ ისეთი ახალი წიგნებით გაახარა თავისი მკითხველი, როგორებიც გახლავთ – “ბოშები” (2003), “პლეხანოვური ამბები” (2004), “სანრო კანდელაკის ჩექმა” (2006) და “დუეტი” (2008), ლიტერატურული კონკური “გალაც” გამოიგონა – შარშან მეორედ ჩატარდა ამ პრესტიჟული ლიტერატურული ჯილდოს საზეიმო გადაცემის ცერემონიალი და – პრემია “გალა” დაუმსახურებლად არავის მიუღია…
მრავალ ახალ წელს, ზაალ სამადაშვილო…

2009 წლის 5 იანვარი.

December 30, 2008

ვახტანგ ჯავახაძე

Filed under: ინტერვიუ — mimosfinn @ 8:44 am

აი, დეგა: გედია!

(ინტერვიუ ვახტანგ ჯავახაძესთან)

 

- ბატონო ვახტანგ, ყველაფერი ისე კარგად გაქვთ ნაამბობი თქვენს ბიოგრაფიულ რომანში “უცნობი”, რომელიც მართლაცდა ჯერაც ნაკლებად ამოცნობილ გალაკტიონს გვიხატავს, რომ, თუკი ერთი მხრივ, ვეღარ გამიბედავს გკითხოთ, მეორე მხრივ ეს შეკითხვა იმ მკითხველისთვის მაინც ხომ იქნება უპრიანი, ვისაც ჯერ კიდევ არ წაუკითხავს ეს ჩინებული წიგნი – საქართველოს პოეტების მეფესთან, ანუ გალაკტიონ ტაბიძესთან თქვენი შეხვედრებიდან მაინც რომელს გამოარჩევდით და რატომ?
- გალაკტიონი მთელი თბილისისა და თბილისელების ნაცნობი უცნობი გახლდათ. მეც თბილისის ქუჩებში ვხვდებოდი და გამძაფრებული ინტერესით ვაკვირდებოდი.
1953 წლის 1 ნოემბერს უნივერსიტეტში მოვიწვიეთ. ახალგაზრდა პოეტები ლექსებით მიესალმნენ. მეც ლექსი წავუკითხე. შუბლზე მაკოცა და ერთი კვირა პირი არ დამიბანია.
მეორედ ვერის (ამჟამად გალაკტიონის) ხიდზე შევხვდი. ნასვამი ბრძანდებოდა და ჩემს თანამგზავრს მიმართა:
- რა ლამაზია მტკვარი, ქალიშვილო, ბარათაშვილს უყვარდა მტკვრის პირას ხეტიალი… კარგია მტკვარში თავის დახრჩობა!
მესამედ პირადად გავიცანი 1958 წლის იანვარში, როდესაც გალაკტიონის რჩეულის შედგენა დამევალა. ამ გაცნობის შედეგად დაიწერა “უცნობი”.
- ეს წიგნი ისეთი დაწერილი ჩანს, რომ თითქმის მთელი ცხოვრება შეგილევიათ მისი შექმნისთვის და ხომ არ გაგვიმხელდით, რა სიძნელეები შეგხვდათ “უცნობზე” მუშაობისას?
- “უცნობი” ჩემი ცხოვრების წიგნი აღმოჩნდა. 22 წელიწადია ვწერ და ჯერაც არ დამისრულებია. ამჟამად ვამზადებ მეოთხე საბოლოო გამოცემას – დაზუსტებულსა და შევსებულს. ეს ოცდაორი წელიწადი ჩემი ცხოვრების ყველაზე ბედნიერი წლებია, სასიამოვნო მოულოდნელობებითა და აღმოჩენებით აღსავსე წლები. ერთადერთ და მთავარ წინააღმდეგობას 1985 წელს წავაწყდი. წიგნის პირველი ვარიანტის დაბეჭდვას “მნათობი” აპირებდა. ცეკადან დარეკეს და ჟურნალის ბეჭდვა შეაჩერეს, ცენზორის მიერ ნებადართული აპოლოგია აკრძალეს. აღმოჩნდნენ პიროვნებანი, რომლებსაც არ აწყობდათ გალაკტიონის ტრაგედიის გამოაშკარავება და ძალაც შესწევდათ ჟურნალის ბეჭდვა შეეჩერებინათ. ორი წლის შემდეგ “განთიადის” რედაქტორად რეზო ჭეიშვილი დანიშნეს და მშობლიურ ქუთაისში “გავაპარეთ” “უცნობი”.
- ამასწინათ გაზეთ “პარნასის” მეცხრე ნომერში კი ვიხილეთ თქვენი ლექსების ვრცელი პუბლიკაცია, მაგრამ მაინც იშვიათად ამზეურებთ ხოლმე საკუთარ პოეზიას და საინტერესოა, “უცნობმა” ხომ არ შეგიშალათ ხელი?
- ძნელი გასაცნობიერებელია – ავიწროებს თუ არა “უცნობი” ჩემს ლექსებს. ასეც რომ იყოს, კომპენსაცია ღირსეულია.
- “წუთისოფლის ნახევარი
კითხვის ნიშნებს დავახარჯე:
ალაგ-ალაგ ვახტანგი ვარ,
ალაგ-ალაგ – ჯავახაძე”.

აი, ასეთ თვითირონიულ სტრიქონებსაც შეხვდება დაინტერესებული კაცი თქვენს მომცრო კრებულში “ვახტანგური” და მეც ამავე სტილში დავინტერესდები – აბა, ვახტანგ ჯავახაძე როდისღა ხართ?

- გაორება ყოველ მეოცნებეს ახასიათებს, პოეტი კი უპირველესი მეოცნებეა.
- “ეგ ილოთე, თოლიგე,
აი, დეგა: გედია!
ითამაშა შამათი,
აედემა მედეა.
აბელიც ეცილება:
ამ აჯამა, მაჯამა,
ადონორა რონოდა,
ამაჯამა მაჯამა”.

მოდით, ეს თქვენეული პალინდრომი შესაფასებლად კიდევ ერთხელ შევთავაზოთ ჩვენს მკითხველს და ეგებ აგვიხსნათ, რას ნიშნავს თქვენთვის პოეზიის ეს ქვეთავი? ან “ლიტერატურულ საქართველოში” გამოქვეყნებული ნახატი პალინდრომები – “33 აცა ბაცა”? ანდა თქვენი “გრაფიკული ლირიკის” ციკლი: “ავტოპორტრეტი”, “პირამიდა”, “შადრევანი” და ასე შემდეგ?

- გურამ ასათიანმა დაწერა: “პოეზია ვერ ძლებს უცნაურობის გარეშეო”. მე ძალიან მიყვარს მხატვრობა და ვერ ვხატავ. ამიტომ ვიყენებ ისეთ ფორმებს, რომლებიც ლირიკისა და გრაფიკის საწყისებს შეიცავენ. ვიზუალურმა პოეზიამ საერთაშორისო აღიარება მოიპოვა. ნურც ჩვენ ჩამოვრჩებით.
- ჩვენი დღევანდელი ლიტერატურიდან რა უფრო ფასეულია თქვენთვის?
- დღევანდელ ლიტერატურულ ფასეულობათაგან ორი პუბლიკაცია უნდა გამოვყო: ნუგზარ შატაიძის “პურის მოთხრობა” და ოთარ ჭილაძის რამდენიმე ლექსი, რომლებიც ამ ორი წლის წინათ “მნათობში” დაიბეჭდა. ეს ლექსები რომ წავიკითხე, ერთხელ კიდევ დამწყდა გული იმის გამო, რომ მათი ავტორი იშვიათად სწყალობს პოეზიას, თუმცა დიდი წარმატებით იღწვის პროზაში. ალბათ ორი ოთარ ჭილაძე უნდა გვყავდეს: ერთმა ლექსები წეროს და მეორემ – რომანები.
- საინტერესოა, როგორ აფასებენ ერთმანეთს მამა-შვილი ვახტანგ და ირაკლი ჯავახაძეები?
- მამა და შვილი ერთმანეთის შემფასებლებად ვერ გამოვდგებით. შენიშვნით კი შევნიშნავ: შვილო ირაკლი, გრაფომანობისგან ღმერთმა დაგიფაროს, მაგრამ არც ნამეტანი “პროზაული სიზარმაცე” ვარგა.
ახლა, ჩემო მიხო, სჯობია დროულად შევწყვიტოთ ჩვენი მინი-ინტერვიუ, რათა მკითხველს ლექსების წაკითხვის ხალისი არ დავუკარგოთ.

December 25, 2008

გია არგანაშვილი

გია არგანაშვილი

ამაოდ არც მთაწმინდაზე უსეირნიათ
  (როსტომ ჩხეიძის ერთი კითხვის პასუხად)
             ვარაუდი


  შეიძლებოდა, იმ “მაყვედრებელ” მკითხველთა შორის მეც აღმოვჩენილიყავი როსტომ ჩხეიძისგან ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული მამის ძიებას (”შენ ჩემო წინამორბედო”. ჩვენი მწერლობა. 16. 05 2002წ.) ერთგვარი ეჭვითა და უნდობლობით რომ შეხვდა, შეიძლებოდა მეც მათსავით მეთქვა:
_ ასე პირდაპირ არ უნდა გაგვეგო ის სტრიქონები, “შენ ჩემო წინამორბედო, უძვირფასესო პაპაო!” პაპა, აქ სულაც არ ნიშნავს, რომ ვაჟა მამის არსებობასაც ვარაუდობდა.
  მკითხველმა იცის, რომ “პაპად” ვაჟა-ფშაველამ დავით გურამიშვილი აღიარა. მამა? მამაზე არაფერი უთქვამს.
 პაპას პირდაპირ შვილიშვილი ხომ არ მოევლინებოდა? მათ შორის, ცხადია, მამაც არის საგულვებელიო – სამართლიანად კითხულობს ავტორი.
  ალბათ საგულვებელია. თუმცა შეიძლებოდა არც არაფერი მეთქვა, ისე, ყოველდღიურ საზრუნავში ჩამკარგვოდა ეს ლიტერატურული ინტერესი. ჩაიკარგებოდა კიდეც, როსტომ ჩხეიძე ხელახლა რომ არ მიბრუნებოდა ამ თემას. (“მამები და შვილები” ჩვენი მწერლობა 31. 05 2002წ.)
  თანაც ცოტა რომ არ წავექეზებინეთ.
  _ შემეძლო ახლავე გამეზიარებინა თქვენთვის ჩემი ვერსია, მაგრამ მირჩევნია გადავდო ცოტა ხნით, ეს ციკლი კვლავაც გაგრძელდება და ვაჟა-ფშაველას უშუალო წინამორბედის გარკვევა ისედაც დაგვჭირდება. მანამდე კი თქვენ იფიქრეთო.
  არა, მთლად უყურადღებოდ არ დავუტოვებივართ. ძიების ობიექტი გვაჩვენა და სავარაუდო საზღვრებიც მიგვანიშნა: ყველა სახელი ცნობილია ვაჟასდროინდელი ლიტერატურული გარემოდან და მათშია ერთ-ერთი. სწორედ მათში და არა უცხოელიო.
  საგრძნობლად დავიწროვდა საკვლევი სივრცე, მაგრამ საქმე ამით არ გაიოლებულა, რადგან სწორედ ვაჟასდროინდელი ქართული ლიტერატურული გარემოა ის რთული უბანი, ვრცელი სანათესაო, სადაც მემკვიდრეობით წესრიგს არა მსგავსება და მიმბაძველობა, არამედ შემოქმედებითი თვითმყოფადობა, (თვითობა-პროპიუმი) სტილური და თემატური ნაირგვარობა აწესრიგებს.
  მაგრამ შემოქმედებითი გავლენაც ხომ არსებობს? არსებობს მრავალსაუკუნოვანი ლიტერატურული ოჯახის ტრადიცია, სასარგებლო გამოცდილება, დაკვირვების შესაძლებლობა. ამ დაკვირვებამ შეიძლება მწერლის (დამკვირვებლის) მსოფლმხედველობის, თემატიკის, ინდივიდუალური სტილის შეცვლაც კი გამოიწვიოს, უკეთესობისკენ შეცვლა, შეიძლება ერთი მწერლის უმნიშვნელო ნაწარმოებში აღძრული მცირე ამპლიტუდის ოდნავშესამჩნევი რხევები, მეორე მწერლის შემოქმედებაში ქარიშხლად გადაიზარდოს.
  ამ ფენომენს ფსიქოლოგიაში დაკვირვებით დასწავლას უწოდებენ (ფსიქოლოგიის ერთ-ერთი ძირითადი ცნება – იდენტიფიკაცია). მკითხველისთვის კი ეს უბრალო (ბრალის არ მქონე) ტერმინი, ხშირად მხოლოდ საეჭვო ღირებულების ლიტერატურას ახასიათებს.
  ვაჟასდროინდელი ლიტერატურული გარემო, ანუ ქართული მწერლობის “პრემიერლიგა”, სადაც ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული მამაა საძებნი, ამგვარ შემოქმედებით (ან არაშემოქმედებით) ურთიერთობებსაც იცნობს, თუმცა, აქ უფრო უხვადაა თანასალმობის, შთაგონების, პოეტური შემღერების მაგალითები.
  “მღერენ და მეც ბანს შევაწყობ, დამგმობენ ამაზე რასა?“
დავით გურამიშვილის ეს სტრიქონები, თითქოს ანდერძად გადმოეცა მეცხრამეტე საუკუნის ქართულ მწერლობას, საოცარია, რომ ამ მართლაც ბნელი (არატრადიციული გაგებით) საუკუნეთიდან ერთიანი, ხმაშეწყობილი, მწუხარი სიმღერა ამოისმა, ერთი საერთო ტკივილი გახმიანდა, არც წინაპართა გამოცდილება იუცხოვეს და არც „თელილი“ გზით სიარული იუკადრისეს, თამამად გაუღეს კარი ნაცნობ ლიტერატურულ სახეებს, ფორმებს, მეტაფორებსაც კი, როგორც საერთო სარგებლობის „ინვენტარს“; ახალი, დამოუკიდებელი, თვითმყობადი შემოქმედებითი სამყაროს შესაქმნელად.
  ამიტომ ისინი არც მალავენ ურთიერთგავლენას, მათი შემოქმედებითი მსგავსების საერთო ნიშნები, ხანდახან ისეა ზედაპირზე მიმობნეული, როგორც ხახვის ფურცლები (ცრემლიანი გზის მეტაფორა) ქართული ზღაპრის გმირები  (უფროსი ძმა) რომ ტოვებენ გზადაგზა, რათა შთამომავლობას (უმცროსი ძმა) გზის სიძნელე გაუადვილონ.
  ამ გზაზე სიარული, გენეალოგიურ ხეზე მამის ან პაპის ძიება, ბევრ სხვა საინტერესო სანახაობას გვპირდება, სამწუხაროა, რომ ქართულმა ლიტერატურულმა კრიტიკამ დღემდე ვერ მოიცალა და ვერც მკითხველს მოაცლევინა ამ სანახაობის დასათვალიერებლად.
  გავლენის იდუმალ ბუნებაში გასარკვევად, როსტომ ჩხეიძე ევროპულ ლიტერატურაში დამკვიდრებულ, ლესინგის ერთ ცნობილ მეტაფორას იხსენებს: ამაოდ არავის უსეირნია პალმების ჩრდილშიო და იქვე განმარტავს ამ მეტაფორის შინაარსს:
  „ჩრდილიდან გამოსული ისეთი აღარა ხარ, როგორიც მანამდე იყავიო“
მართლაც, ჩრდილში დიდხანს ყოფნა შემოქმედებით მოთენთილობას იწვევს, ესაა გავლენის, მიმბაძველობის პირველი ნიშანი, მისი ძლიერი ზემოქმედების ძალა კი ყველგან იგრძნობა, თვით ამ უპრეტენზიო გამოხმაურებაშიც, სადაც ავტორმა, ამ საყოველთაოდ ცნობილი ფრაზის გავლენასაც ვერ დააღწია თავი:
  რა თქმა უნდა, ამაოდ არც მთაწმინდაზე უსეირნიათ…
  მაშ საიდან იწყება მწერლის ინდივიდუალური შემოქმედებითი გზა? რა არის მისი მთავარი მამოძრავებელი მუხტი, ქცევის განმსაზღვრელი ელემენტი, პიროვნულობის ის მთავარი ნიშან-თვისება, რაც მიმართულებას აძლევს მის ლიტერატურულ აქტივობას…?
  სად მთავრდება გავლენის ბუნდოვანი უსიერი ტევრი და სად იწყება გენეტიკის, ჯიშის კეთილშობილური თვისებების გამოვლენა?
  მართლაც, ვის მხრებზე დგას “ნიჭიერი მწერალი”, საიდანაც მისი სახელი დიდების მიუღწეველ კაბადონს სწვდება.
  ვინ იყო ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული მამა?
  თითქმის ერთი საუკუნე გავიდა ვაჟა-ფშაველას გარდაცვალებიდან და ამ ერთი ლიტერატურული საუკუნის მანძილზე, მკითხველს რამდენჯერმე მოუწია მისი, როგორც მწერლის, ხელახალი აღმოჩენა, ვერცერთმა ლიტერატურულმა თაობამ ვერ აუარა გვერდი მშვიდად მის შემოქმედებას, ვერცერთმა ლიტერატურულმა მიმდინარეობამ ვერ გაუძლო ცდუნებას, საკუთარი იდეოლოგიური აზროვნების ჩარჩოში მოექცია მისი მსოფლმხედველობა, მაგრამ გაიარა დრომ, მოფონდა დაჭიმულობა და ჩვენ ვხედავთ, რომ ის ისევ თავისუფალია, ისევ საკუთარი ღერძის გარშემო, საკუთარ ლიტერატურულ ორბიტაზე მოძრაობს.
  ის, რომ, ვაჟა-ფშაველას შემოქმედება ოცდამეეერთე საუკუნის მკითხველისთვისაც შეუნელებელი ინტერესის საგანია; ის, რომ მის პოეზიაში თანამედროვეობისათვის საჭირბოროტო კითხვებზეც ვეძებთ (ვპოულობთ) პასუხებს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ის ჩვენი თანამედროვეა. მისი მსოფლმხედველობა, მოქალაქეობრივი იდეალები და ესთეტიკური ღირებულებანი უშუალოდ ეხმიანება ჩვენს ეპოქას(აც).
  თუმცა, არც ის იწვევს ეჭვს, რომ მისი მდიდარი და მრავალფეროვანი შემოქმედება მომავალ თაობებსაც გაწვდება, ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული წინაპრისადმი ინტერესი კი ალბათ ისეთივე კვლევა-ძიების საგანი გახდება, როგორც დღეს არის, როგორც მაშინ იყო, როცა ილია ჭავჭავაძემ მგოსანს კალამი შეუქო.
  პირველად, სწორედ ილია ჭავჭავაძე დაინტერესდა მისი მამის ვინაობით და ძმები რაზიკაშვილები რაფიელ ერისთავის ლიტერატურულ მემკვიდრეებად გამოაცხადა.
  ბაჩანამ მართლაც შესანიშნავი სტრიქონები უძღვნა “სამშობლო ხევსურისას” ავტორს და მადლიერებით “საკუთარ მამად” აღიარა.
           “შენი ჭირიმე, მოხუცო,
           ია გესროლე, მამაო!”
  ვაჟას არც ჰო უთქვამს და არც არა, არ ვიცით ქებად მიიღო ილიასეული შეფასება თუ უფრო მეტს ელოდა. . . ვაჟა ხომ ჯერაც შემოქმედებითი სიმწიფის ასაკში იყო (1895წ). ჯერ “გველისმჭამელიც” არ დაეწერა, არც “კლდე და მდინარე”, “დამსეტყვე ცაო”, “იას უთხარით ტურფას”, “ფშაველი ჯარისკაცის წერილი”, ფილოსოფიური მოთხრობები და ბევრი სხვაც, უკეთესი ნიმუშები თავის შემოქმედებისა.
  თუ ხალხური შემოქმედებისა და ლიტერატურული ნაწარმოების ურთიერთმიმართების საკითხში ვაჟა-ფშაველას ადრეულ დამოკიდებულებას დავეყრდნობით, (…აზრი და შეხედულება ხალხისა რომელსამე საგანზედ გაცილებით საყურადღებოა და უტყუარი, ვიდრე ცალკე პირისა, თუნდაც გენიოსი იყოს…” მაშინ მართლაც  შეიძლება მწერლის შემოქმედების ქვაკუთხედად ხალხური შემოქმედება მივიჩნიოთ, მის ლიტერატურულ მამად კი რაფიელ ერისთავი გამოვაცხადოთ, მაგრამ თუ მის უფრო გვიანდელ მოსაზრებასაც გავითვალისწინებთ, (“… პოემები, რომელთა არაკიც ბევრით არ განსხვავდება ხალხური თქმულებისაგან და არ არის ხეირიანად გარდაქმნილ- გალაღებულნი… სუსტობენ…”) გავიხსენებთ მის პოემებს, ლექსებს, მოთხრობებს, სადაც ვაჟა-ფშაველა ისე იქცევა ხალხური შემოქმედების მიმართ, როგორც მისი გმირები იქცევიან ტრადიციის მიმართ, (ეს აზრი ზურაბ კიკნაძეს ეკუთვნის) ვაჟას (და არა ლუკა რაზიკაშვილის) “ნამდვილი” ლიტერატურული მამა სხვა გარემოშია საძებნი.
  მოგვიანებით, ლიტერატურულმა კრიტიკამ ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებაში რეალისტური ტენდენციები აღმოაჩინა და მწერალი ილია ჭავჭავაძის და აკაკი წერეთელის იდეური ხაზის გამგრძელებლად მიიჩნია. ვაჟა მართლაც უდიდესი პატივისცემით იყო განწყობილი სამოციანელთა თავკაცების მიმართ, დაუფარავად აღიარებდა, განსაკუთრებით ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურულ გავლენას.
  “…უნდა გატეხილი მოგახსენოთ, რომ თუმცა არავითარი მსგავსება არ არსებობს და იქნებ ვერავის შეენიშნოს, “მოხუცის ნათქვამსა” და ილია ჭავჭავაძის “დიმიტრი თავდადებულს” შორის, მაგრამ ამ პოემის წერის დროს “დიმიტრი თავდადებულს” ჰქონდა ჩემზე გავლენა, ვიდრე სხვა რომელიმე მშობელ ლიტერატურის ნაწარმოებს, უფრო კი მის ფორმას…” 
  საინტერესოა, რომ ვაჟა-ფშაველამ ერთ-ერთ ლექსში ილია ჭავჭავაძე მამადაც კი გამოაცხადა:
         “…დიდ მოამაგეს მამასა,
         ჩვენს საწყლობაზე მტირალსა…”
რა თქმა უნდა, ამ ლექსში, (“ილიას საღამო”) ვაჟა-ფშაველა ილია ჭავჭავაძეს არა თავის ლიტერატურულ მამად, არამედ ერისთვის მზრუნველ, თავდადებულ მოღვაწედ აცნობს მკითხველს.
  ალბათ ისიც უნდა ითქვას, რომ ზოგიერთმა კრიტიკოსმა (ი. გომართელი, კ. აბაშიძე) საერთოდ ეჭვქვეშ დააყენა ვაჟას რეალიზმი, სიმბოლისტებმა კი (ტ. ტაბიძე) „გველისმჭამელის“ ავტორი ლამის საკუთარი შემოქმედების ლიტერატურულ წინაპრად გამოაცხადეს.
  სრულიად შეუძლებელია ყველა იმ შეფასების მოხმობა, რაც ქართულ ლიტერტურულ კრიტიკაში გამოთქმულა ვაჟა-ფშაველას შემოქმედების მიმართ, ასევე შეუძლებელია იმ მწერალთა სახელების ჩამოთვლა, რომელთა შემოქმედების ლიტერატურული სხივი ვაჟა-ფშაველას პოეტურმა სამყარომ აირეკლა, მაგრამ ალექსანდრე ყაზბეგი მაინც უნდა ვახსენოთ.
  ერთი შეხედვით, ამ ორი ნიჭიერი მწერლის შემოქმედებითი სიახლოვე, იდეური, თემატური და სტილური ნათესაობა უფრო გაბედული დასკვნის საფუძველს იძლევა. მეორე მხრივ, მათი განსხვავებული მსოფლმხედველობა მეტ სიფრთხილეს გვირჩევს, ალბათ ამიტომ, კრიტიკა უფრო ზომიერია თავის მოსაზრებებში, გერონტი ქიქოძემ მათი შემოქმედება მხოლოდღა გრძნობისადმი და რომანტიკისადმი ტენდენციური მისწრაფებებით დაანათესავა, როსტომ ჩხეიძემ კი უფრო მტკიცე კავშირი მოძებნა; შინაგანი სამყარო, საერთო სტილისტური ხერხი, დიალექტის იერდაკრული, სინამდვილეში კი ზოგადქართული, ერთიანი ენობრივი სამყაროსკენ ლტოლვა.
  თუმცა, მკვლევარმა წინასწარ გაგვაფრთხილა, ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურულ მამად ალექსანდრე ყაზბეგი არ გვეგულისხმა, რადგან მათი პუბლიკაციების ქრონოლოგიური შედარება და განსხვავებული სტილური მანერით დაწერილი ვაჟას მოთხრობები სრულიად გამორიცხავს ამგვარ ვარაუდს.
  გურამ ასათიანმა კი, რომელიც გულმოდგინედ იკვლევდა ვაჟა-ფშაველას და ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედებას, მეცხრამეტე საუკუნის ქართულ ლირიკაში ორი მწვერვალი, ორი პოლუსური წერტილი გამოარჩია და „ჩინარის“ ავტორი, „გველისმჭამელის“ ავტორის წინამორბედად გამოაცხადა.
  თუმცა, მკვლევარს არ დაუზუსტებია, რომ წინამორბედში უთუოდ Lლიტერატურულ მამას გულისხმობდა, მაგრამ მეცნიერული კატეგორიულობით გამოთქმული ეს მოსაზრება, სრულიად სამართლიანად აკანონებს პირველაღმომჩენის უფლებას.
  და კიდევ ერთი საინტერესო მწერალი, ვაჟა-ფშაველას და სამოციანელთა თაობის მართლაც უშუალო წინამორბედი, არა მხოლოდ შემოქმედებითი, არამედ ეროვნულ, მოქალაქეობრივი მოღვაწეობის სფეროში, DDდღემდე უსამართლოდ მივიწყებული, Dდღეს მისივე სახელობის საზოგადოების შემწეობით ესოდენ ნაცნობი და გამოჩენილი ქართველი მკითხველისა და საზოგადოებისთვის.
  ვაჟა-ფშაველა და ალექსანდრე ორბელიანი არ ყოფილან თანამედროვენი, მისი შემოქმედებისადმი ინტერესი და მისი პიროვნებისადმი პატივისცემა უთუოდ სამოციანელთა მიერ გადაეცა ახალი თაობის მწერლებს.
  იმდენად ცხადი და თვალნათელია მისი ლიტერატურული გავლენა იდეის, თემატიკის, ფორმის, სულიერი ფასეულობის მიმართ აკაკი წერეთლის, ილია ჭავჭავაძის, ალექსანდრე ყაზბეგის, ვაჟა-ფშაველას, შემოქმედებაზე, იმხელა რიდი და მოწიწება იგრძნობა მისი პიროვნების მიმართ ალექსანდრე ჭავჭავაძის, გრიგოლ ორბელიანის , 1832-იანელ მოღვაწეთა მხრიდან, რომ გადაჭარბებული არ იქნება თუ ვიტყვით: ალექსანდრე ორბელიანი იყო წინამორბედი და წინამძღოლი არა მხოლოდ ერთი ლიტერტურული მიმდინარეობისა, (პატრიოტული რომანტიზმი) არამედ მთელი იმ საზოგადოებრივ-მოქალაქეობრივი სულისკვეთებისა,  (შეურიგებელი, უკომპრომისო პოზიცია) რომელიც დღემდე სასურველ გარემოს ქმნის ეროვნული ლიტერატურისა და ზოგადი სამოქალაქო ცხოვრების განვითარებისთვის.
  ეს შეურიგებელი პოზიცია („ბილწთ არ შევეკვრი ზავითა“) ერთ-ერთი მთავარი მოტივია ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებისა. სხვაც მრავალი ნიშანდობლივი მსგავსება და სულიერი ნათესაობა შეინიშნება ამ ორი მწერლის ტიპოლოგიურ გალერეაში. თუნდაც ერეკლე მეფის (მონარქის) ლიტერატურული სახე, თუნდაც ივანე კოტორაშვილის და ძაღლიკა ხიმიკაურის ლიტერატურულ-ფოლკლორული პორტრეტები, ანდა მებრძოლი ქალის იდეურად გამართლებული ხასიათი! ამ უკანასკნელმა ალექსანდრე ორბელიანის შემოქმედებიდან (შესაძლოა გურანდუხტის სახე სქემატური და ოდნავ მიამიტურიც კი იყოს)  ჯერ ალექსანდრე ყაზბეგის ნაწარმოებში (ჯაჯალა- „ელგუჯა“) გადაინაცვლა, ხოლო შემდგომ ვაჟა-ფშაველას „ბახტრიონში“ ლელას სახედ განხორციელდა.
  მაგრამ, რადგან შემოქმედება მხატვრული აზროვნების ცოცხალი პროცესია,  თემატურ-კომპოზიციური, დრამატურგიული, ტიპოლოგიური და გნებავთ მსფლმხედველობრივი სიახლოვეც კი მაინც უმნიშვნელო მსგავსებად შეიძლება ჩავთვალოთ მემკვიდრეობითობის, გენეალოგიური ხაზის დასადგენად. ამ ნიშან-თვისებათა მიხედვით ამა თუ იმ მწერლის შემოქმედებითი იერ-სახე განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე, შეიძლება სხვადასხვა მიმართულების მწერალთა ზოგად პორტრეტს დაუახლოვდეს, დაემსგავსოს კიდეც, ამის გამო, შეიძლება მწერალს რამდენიმე „მამა“ და უამრავი „შვილი“ ჰყავდეს, მაგრამ რომელი მათგანი მიიღებს პირმშოობის კურთხევას, რომელ „შვილში“ აღსრულდება „მამის“ ნება, რათა შვილშიც ისევე იცნობოდეს მამა, როგორც მამის სახეში იცნობა მემკვიდრის ალი-კვალი.
  თუმცა, ჩვენს ლიტერატურულ ცხოვრებაში „თავსმოხვეული მამობის“ და „იძულებითი შვილობის“ (ოსპის შეჭამანდის ფასად) მაგალითებიც მრავლად არსებობს, მაგრამ რადგან ამგვარი თვითინიციატივის კანონიზაციას მაინც მომავალი თაობა და მკითხველი ადგენს, ვაჟა-ფშაველას მიერ დავით გურამიშვილის ლიტერატურულ პაპად აღიარება, ხოლო დავით გურამიშვილისგან საკუთარი თავის რუსთაველის მემკვიდრედ გამოცხადება არავითარ ეჭვს არ უნდა იწვევდეს.
  რუსთაველიდან ვაჟა-ფშაველამდე კი ძლიერად დაჭიმული მემკვიდრეობითობის თოკია გაბმული, ამ შემოქმედებითი წრფის რომელიღაც მონაკვეთზე შუალედურ საყრდენად დავით გურამიშვილის გარდა ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული მამაც მოაზრება.
  მართლაც, ძალზე მაღლა, მრავალი ნიჭიერი მწერლის თავსზემოთ მოინიშნა პოეტური აზროვნების ვერტიკალი, ამ სიმაღლეზე აწეულ თამასას ჩვენში მხოლოდ ორიოდე მსურველი თუ შეჰბედავს გადასახტომად, მათ შორის პირველი უთუოდ ნიკოლოზ ბარათაშვილი იქნება.
  ვთქვათ და სავარაუდოდ, სწორედ ნიკოლოზ ბარათაშვილი გამოვაცხადეთ ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურულ მამად, მაშინ ჯერ იმის მტკიცება მოგვიწევს, რომ ლიტერატურული მემკვიდრეობის ხაზი (რუსთაველი. გურამიშვილი, ბარათაშვილი და ვაჟა-ფშაველა) ნამდვილად არსებობს და ბარათაშვილის შემოქმედების სათავეც ქართული კლასიკური ლიტერატურის გარემოშია საძებნი. ეს არცთუ იოლი საქმეა, რადგან ჯერ კიდევ მეცხრამეტე საუკუნეში ილია ჭავჭავაძის მიერ ეჭვად გამოთქმული მოსაზრება: „…იგი ობოლი მარგალიტია, (ბარათაშვილი) ობოლია იმიტომ, რომ მარტოდმარტოა ჩვენს მწერლობაში  , არც წინამორბედი ჰყავს და არც მემკვიდრე“, დღემდე მრავალმა ცნობილმა მწერალმა და მკვლევარმა გაიზიარა და დააზუსტა, სულ ახლახანს კი კახა კაციტაძემ მეცნიერული კვლევის საფუძველზე დაასაბუთა, პოეტის აზროვნების მესაძირკვლედ სოლომონ დოდაშვილი აღიარა, ხოლო თავად სოლომონ დოდაშვილის ფილოსოფიური შეხედულებანი გერმანული რომანტიკული მსოფლმხედველობის უდიდეს წარმომადგენელს ფრიდრიხ შელინგს დაუკავშირა.
  სოლომონ დოდაშვილის გავლენა ბარათაშვილის შემოქმედებაზე დღემდეც უეჭველი იყო, მკვლევარმა (კახა კაციტაძემ) უფრო ღრმად მოიძია მათი სულიერი ნათესაობის შინაგანი კავშირები და მსგავს მსოფლმხედველურ საფუძვლებს, სამყაროს საერთო ფილოსოფიურ მოდელს მიაგნო.
  ასე დაუკავშირდა (უკვე მერამდენედ), ვფიქრობ საბოლოოდაც) ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედება გერმანულ, ევროპულ რომანტიზმს, როგორც როსტომ ჩხეიძემ თავის წიგნში („გმირის იდეალი“) აღნიშნა: „ამიტომ წარმოგვიდგება (ბარათაშვილი) ასე გამოკვეთილად და საერთაშორისო სალიტერატურო პროცესების მონაწილედ“.
  პოეტის შემოქმედების ამგვარი შეფასება, სულაც არ ნიშნავს ქართული ლიტერატურული გარემოდან მის ჩამოშორებას, პირიქით, თამამად შეგვიძლია განვაცხადოთ, რომ საკაცობრიო კულტურის ის ნაწილი, რომელიც ამა თუ იმ ეროვნული ან ეთნიკური ჯგუფის სულიერ ფასეულობათა ჩამონათვალში საკუთარ ადგილს ვერ  დაიმკვიდრებს ან ჩვეულებრივი სუროგატია ან სიცარიელის ილუზიური ხიბლი.
  ამიტომ, სრულიად ვეთანხმები როსტომ ჩხეიძის მიერ იმავე ნარკვევში გამოთქმულ მოსაზრებას, სადაც ავტორი საეჭვო ღირებულებათა გადაფასებას და ლიტერატურული ნაწარმოებების ხელახლა წაკითხვას მოითხოვს,
ღირებულებათა შეფასების მზამზარეული სისტემების მოშლა და კონიუნქტურული ძალადობისგან თავის დაღწევა მართლაც საშური საქმეა, მაგრამ მეეჭვება, რომ ჩვენი დრო, ჩვენი ცნობიერება მთლიანად თავისუფალი იყოს ძველი (ან კარგად დავიწყებული ძველი) იდეოლოგიის ზემოქმედებისგან, (ცალკეულ ინდივიდთა წარმატებული „ცდა“ არ ცვლის საერთო სურათს) იმ აშკარა თუ ფარული ტენდენციებისგან, რომელიც „უდაბნოს თაობას“ კვლავაც წარმართულ ფასეულობას სთავაზობს.
  ამიტომ გვმართებს სიფრთხილე და კიდევ იმიტომ, რომ ღირებულებათა გადაფასების პროცესი თავის თავში რევოლუციურ ხასიათსაც ატარებს, ცვლილებათა შედეგის განჭვრეტა კი მაშინ ხდება შეუძლებელი, როდესაც მასში მონაწილეობის სურვილს საზოგადოების ყველა ფენა ერთდროულად აცხადებს, (ნახტომისებრი ცვალებადობა) სწორედ ამ დროს იწყება მასობრივი ნგრევა. უმრავლესობა თვალდახუჭული ანგრევს, მხოლოდ ერთეულებს შეუძლიათ ამ ნგრევაში შენების სწავლაც, მხოლოდ მათ შეუძლიათ იმ საყრდენების გადარჩენა, რომელიც პირველყოფილ ქაოსს აგვარიდებს.
  ასეთი საყრდენები კი მხოლოდ ზოგადსაკაცობრიო კულტურას გააჩნია, ცალკეულად არა მხოლოდ აღმოსავლურს ან დასავლურს, არა გერმანულს ან რუსულს, არამედ ზედროულობის ნიშნით აღბეჭდილ ისეთ ფასეულობას, რომელიც კაცობრიობას აღთქმული ქვეყნისკენ უჩვენებს გზას.
  ამიტომ, ვიდრე აღმისავლური ან სხვა რომელიმე კულტურის მკვლევარნი ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედებაზე თავიანთ მოსაზრებებს გაგვიზიარებდენ, უნდა დავეთანხმოთ იმ ვარაუდს, რომ „მერანის“ ავტორის მსოფლმხედველობა ყველაზე მეტ სიახლოვეს გერმანულ რომანტიზმთან ამჟღავნებს. (შესაძლოა შემდგომმა კვლევამ იენური ფილოსოფიური სკოლის მიღმაც საგულისხმო კავშირები მოძებნოს, შესაძლოა „მერანის“ მსოფლმხედველობრივი სქემა-მოდელის ძიებამ, შუა საუკუნეების მასწავლებლად აღიარებულ ბოეთიუსის გვარიც ამოატივტივოს) მაგრამ უნდა დავეთანხმოთ ქართულ ლიტერატურულ კრიტიკასაც, რომელმაც ასევე მეცნიერული კვლევის საფუძველზე, ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედება („მერანი“) რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანს“ (აღმოსავლური და დასავლური კულტურის სინთეზი)  დააკავშირა. როსტომ ჩხეიძე ამ გმირების მსგავსებას დამაჯერებელს უწოდებს და ეს მართლაც ასეა. ბარათაშვილის „მერანის“ ლირიკულ გმირსა და „ვეფხისტყაოსანის“ გმირს (ავთანდილი) შორის ბევრი საერთო ნიშან-თვისება შეიძლება მოიძებნოს, თუმცა არა მხოლოდ ავთანდილთან, არამედ უფრო მეტად პოემის მთავარ გმირ-ტარიელთან, რადგან ველად გაჭრილი მოყმის „ზახილს“ მარტო ასეთივე თავგანწირული მხედარი („მერანი“) თუ მოისმენს და გაიგონებს.
  რა თქმა უნდა, ამგვარი თამამი ვარაუდი, უფრო მეტ დამაჯერებელ დასაბუთებას მოითხოვს, მაგრამ ვინაიდან წერილის შეზღუდული მოცულობა უფრო დაწვრილებითი ანალიზის საშუალებას არ გვაძლევს, ამჯერად მხოლოდ რამდენიმე თეზისური მონახაზით დავკმაყოფილდებით,
  ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედება პოეტის ინდივიდუალურ ბიოგრაფიაზე აღმოცენებული ერთი ადამიანის (ლირიკული გმირის) მთელი ცხოვრებაა, დაბადებიდან („ჩჩვილი“) –სიკვდილამდე („მერანი“). იმავდროულად ეს ადამიანი-სამყარო კაცობრიობის განვლილ ცხოვრებასაც იტევს, მისი სიხარული სასუფეველის ენით მოტიკტიკე, უზრუნველი ყრმის სიხარულია, მისი დაცემა პირველცოდვით დამძიმებული ადამის დაცემაა, მარადიული ჭეშმარიტების ძიება – ბედისადმი დაუმორჩილებლობა, თავგანწირული სრბოლა – ტარიელის ძიება, დაუმორჩილებლობა და ველად გაჭრაა, რადგან ესეც (ლირიკული გმირი) ისეთივე გულისთქმის კაცია, ისევე ემორჩილება წადილის ნებას, როგორც ვეფხისტყაოსანი გმირი, მასაც ტარიელივით უმტყუნა ბედმა და ქვეყანამ და ამიტომ ორივემ მოიძულა ეს ქვეყანა.
  ტარიელს ავთანდილი გამოუჩნდა მხსნელად. მან გადაარჩინა სიკვდილთან მიახლოებულ სასოწარკვეთილ მდგომარეობას, ბარათაშვილის ლირიკული გმირიც (ავტორი) სწორად აფასებს საკუთარ სულიერ მდგომარეობას, გრძნობს რა უხილავ კავშირს თავის უშუალო წინამორბედთან, დაეძებს მეგობარს, (ავთანდილს) რომელიც წონასწორობისთვის აუცილებელ პირობას შეუქმნის: „…კაცი მინდა, რომ ამ პატარა კლდე-ღრეს გამიყვანოს და დავდგე გაშლილს ადგილას, ოჰ, რა თავისუფლად ამოვისუნთქავ მაშინ, რა ხემწიფურად გადავხედავ ჩემს ასპარეზს“.
  ის აუცილებელი განსხვავება, რომელიც კიდევ უფრო აახლოვებს რუსთაველისა და ბარათაშვილის შემოქმედებას, დროის შესაბამისად ლიტერატურულ ფორმათა სხვადასხვაობით არის გამოწვეული. თუ ტარიელის ცხოვრებისა და ძიების გზა ზღვიდან-ზღვამდეა გაშლილი, თუ მისი მერანი ამ უკიდეგანო სივრცის დაუფლებითაა დაღლილი, ბარათაშვილის ლირიკული გმირის ასპარეზი მხოლოდ გულსა და გონებას შუა არარსებულ მანძილს სწვდება, სწორედ „არსაით“ სბოლა იწვევს იმ უნუგეშო განწყობილებას, ბედისწერის არარსებული საზღვრის გადალახვის სურვილით შეპყრობილ მხედარს რომ ეუფლება.
  სწორედ რუსთაველის მრავალფეროვანი სამყაროა ასე გაუდაბურებული და გავერანებული („შემოღამება მთაწმინდაზე“) ბარათაშვილის შემოქმედებაში. ის მოწყალე, მორჭმული და განგებიანი მეფე აღიძვრის იმავე მიწისთვის, რომელიც დღეს თუ ხვალ თვითონვე გახდება, ამიტომაც ასე გამოკაცრიელებულა მისი მამული და ალბათ, მხოლოდ წინაპრისადმი ბაძვის სურვილი აძლევს მიუსაფარ მწირს („ვპოვე ტაძარი“) იმის ძალას, რომ მაცხოვარივით შერისხოს („სულო ბოროტო“) გონების მომხიბვლელი ბოროტი სული.
  რამდენჯერაც არ უნდა წავიკითხოთ „ვეფხისტყაოსანი“), დავხურავთ წიგნს და ტარიელი არა ნებიერად დასვენებული, სვებედნიერი მეფე წარმოგვიდგება თვალწინ, არამედ დაღლილი, წყლის პირას მტირალი უცხო მოყმე, რომლის პორტრეტის შექმნაც რუსთაველმა იქ დაასრულა, სადაც მეტისმეტად ცოცხალი სურათის შესაქმნელად პოეტს თითქოს ძალა აღარ ეყო და დასახმარებლად მხატვარს უხმო“ „აქა, მხატვარო, დახატეო…“
  აქ მთავრდება „ვეფხისტყაოსნის“ რეალიზმი, დანარჩენი ეპოქის მოთხოვნაა, ღმერთმა მოიღო წყალობა და გაირღვა ის მოჯადოებული წრე, გამოჩნდა გზა-კვალი, მოქმედების ასპარეზი, რუსთაველმაც აქ დასვა მთავარი წერტილი, გააცხადა პოემის მთავარი დედააზრი: „ბოროტსა სძლია კეთილმაო“, თვითონ კი შორს გადგა და ერთგვარი შიშით გაადევნა თვალი ქაჯეთის ციხის აღებას და სხვა ეპიზოდებს, შიშით, რადგან ბედნიერებისგან მოუძლურებულ გმირთა სახეების ხილვა ყველაზე მეტად აკრთობდა პოეტს.
  არც ქართველმა კაცმა, (მკითხველმა) რომლის ცხოვრებისა და ბრძოლის იდეალი მუდამ ტარიელი იყო, არ ისურვა ბედნიერებისგან დაუძლურებულ ცხოვრებისეულ გმირთა ხილვა. (ბარათაშვილის გმირიც ხომ მოქმედების ზენიტში წყვეტს არსებობას) არც ალექსანდრე ბატონიშვილისა, რომლის იგივეობა „მერანის“ ლირიკულ გმირთან (პ. ინგოროყვა) იმდენად უეჭველია, რამდენადაც ქართული ეროვნულ-გამათავისუფლებელი მოძრაობის (ბრძოლის) სულისკვეთება, მოქმედების მზაობას რომ ემყარება, (და არა უცილოდ გამარჯვების რწმენას) რომლის ერთადერთი მკრთალი ნათელი, მუდამ ჩაუქრობლად რომ ბჟუტავს, სიტყვების მხოლოდ ასეთი სინტაქსური წყობით გამოითქმის: „და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა, სიძნელე გზისა გაუადვილოს“.
  აქ თავისთავად ჩნდება ნებით მსხვერპლად შეწირვის იდეა-თემა, რომელზეც მშვენიერი კომპოზიცია ააგო როსტომ ჩხეიძემ თავის ახალ წიგნში „ქალდეას მონატრება“.
  თუ ადამიანის მთავარი მიზანი  ღვთისმიმბაძველობა და ჭეშმარიტების დაუღალავი ძიებაა, (მგონი ამაზე არ ვდაობთ) მაშინ შემოქმედის (მწერლის) მსოფლმხედველობა, პოეტური აზროვნება, ნიჭი და ოსტატობა ამ გზაზე მიმავალი იდეალური გმირის სახის შექმნას ისწრაფვის, სწორედ ასეთი გმირის სახესხვაობა (დროისა და მოთხოვნილების შესაბამისად) იძენს მემკვიდრეობითობის მთავარ, განმსაზღვრელ ნიშან-თვისებას, აქ იკითხება ჩვენი კლასიკური მწერლობის დანიშნულება და საღვთო ვალი, როგორც საგვარეულო ცოდნის თაობიდან თაობაში გადაცემის უწყვეტი ტრადიცია.
  აქ ძალზე მოკლედ დავით გურამიშვილის შემოქმედებასაც შევეხებით და ვიტყვით, ჩვენ რომ ნამდვილად არ ვიცოდეთ პოეტის ბიოგრაფია, შესაძლოა ლეკების მიერ პოეტის დატყვევების ეპიზოდი: „აქით გამტყორცნა საწუთრომ…“ მხატვრულ-ალეგორიულ ხერხადაც კი ჩაგვეთვალა, ხოლო ტყვეობიდან თავის დასაღწევად განვლილი ტანჯვით აღსავსე გზა, უცხო მოყმის („ვეფხისტყაოსანი“) და მხედრის („მერანი“) ანალოგიით მეტაფორულ-გამომსახველობით ფორმად მიგვეღო… „დავითიანის“ მთავარი გმირი-ავტორის სახე კი… თუმცა ეს თემა იმდენად ღრმა და საფუძვლიან ანალიზს მოითხოვს, რომ ჩვენი წერილისთვის აუცილებელი დასკვნები ჯობს მერაბ ღაღანიძის ძალზე საინტერესო მეცნიერულ კვლევას დავაყრდნოთ: („პიროვნული და ტრადიციული დავით გურამიშვილის მისტიკურ და ლიტერატურულ გამოცდილებაში“) „წიგნის დასაწყისში კიტრის დამკარგავი პოეტი „დავითიანის“ დასასრულისთვის ხდება თავის ცხოვრების დრამის არა მარტო გმირი, არამედ ავტორიც: იმედგაცრუებული, სასოწარკვეთილი, უმაღლესი განმკითხველის უნებური გამკითხველი და გამკიცხველი, განგების წინააღმდეგ წამიერად აჯანყებული პოეტი…“         
  თითქოს „ვეფხისტყაოსნის“ გმირს ახასიათებდეს, (მერე რა, თუ დავით გურამიშვილის გმირი სრულიად დეჰეროიზებულია) თითქოს ბარათაშვილის ლირიკული გმირის სახისმეტყველებაზე ვისმენდეთ ლექციას.
  თუმცა, ჩვენი წერილის მიზანი ხომ ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული მამის ძიებაა, მკითხველს ალბათ არც ის დავიწყნია, რომ ჩვენი ვარაუდი ნიკოლოზ ბარათაშვილზე შეჩერდა.
  რადგან ჩვენი მსჯელობა ლიტერატურული გმირის გარშემო ავაგეთ და შემოქმედებითი მემკვიდრეობის ნიშნები რწმენის, გონიერების, სიყვარულის საზღვრებში მოვნიშნეთ, ვაჟა-ფშაველას ლიტერატურული გმირიც უნდა გავიცნოთ.
  წინააღმდეგობრივია ვაჟა-ფშაველას შემოქმედება, მას აშკარად ატყვია განვითარების (აღმასვლის) კვალი. მან, როგორც პოეტმა, ხელახლა გაიარა კაცობრიობის გზა უძველესი ტოტემური სარწმუნოებიდან უმაღლეს ქრისტიანულ იდეალებამდე, შეიცვალა მისი აზროვნების ხარისხიც, ხალხური ცნობიერებიდან ის შემეცნების უმაღლეს, ინდივიდუალური ჭვრეტის საფეხურამდე ამაღლდა. სწორედ ამ დროს დაიწყო მისი განზოგადებული გმირის მონუმენტური სახის შექმნა.
  თუმცა ამ გმირს, ჯერ თავისი დროის წვრილბურჟუაზიული გავლენისგან უნდა დაეღწია თავი („გამრავლდა ჩვენს ქვეყანაში მიკიტანი და ჭონია“), კაბინეტისა და კანცელარიული იდეალებისაგან უნდა გამოეტაცა თავისი რაინდული სული, „სისხლის დაღვრასთან სწორედ გვაჩნს, ქაღალდს ნათითხნი მელანი“) ბუნებასთან დაახლოების, თანაცხოვრების („ჩემნი წაწალნი იანი“) გზით უნდა დაეძლია ის შინაგანი წინააღმდეგობა, რომელიც ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედებიდან მემკვიდრეობით გადმოყვა.
  ვაჟა-ფშაველა დიდხანს ემზადებოდა, რათა თავის მხატვრულ პერსონაჟთა გალერიიდან საკუთარი ზნეობრივი მრწამსის გამომხატველი ერთი გმირის სახე გამოერჩია, თითქოს გაუჭიანურდა ეს პროცესი, ხალხური ფოლკლორიდან ამოზრდილი მითოლოგიური გმირები „სუსტობდნენ“, (შესაძლოა ვაჟა-ფშაველას შემოქმედება მომავალში მითოლოგიურ სკოლას და მისი იდეოლოგიური ფუძემდებლის, ფ. შელინგის ნააზრევსაც კი დაუკავშირდეს) ხელის ოდნავ შეხებაზეც კი კვნესოდნენ, არ ეთმობოდათ ერთხელ და სამუდამოდ ჩამოყალიბებული სახის შეცვლა, პოეტს კი სურდა ეს მითოსური მოდელები საგანთა და მოვლენათა ტიპობრივი განჭვრეტისთვის გამოეყენებინა (მითოლოგიისა და ლიტერატურის სინთეზი ვასილ ბარნოვის შემოქმედებაში განხორციელდა, ამ მხრივ მწერალი ვაჟა-ფშაველას წინამორბედად (მამად?) შეგვიძლია მვიჩნიოთ.) არადა, რა გამოდიოდა? თუ ერთის მხრივ, ვაჟა-ფშაველას შვლის ნუკრის ცოდვა-ბრალი მკითხველის გულს აკვნესებდა, მეორე მხრივ, მისი გოგოთურიც (კეთილი სული) მხოლოდ იმაზე სწუხდა, ხმა რომ არ ისმოდა ომისა. გიგლია, ძაღლიკა, მყვირალი, კოტორაშვილი ხომ მთლად შურისძიების ღმერთებად იყვნენ წარმოდგენილნი. თითქოს მართლაც ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებაში დაგუბდა კაცობრიობის მიერ ამდენი ხნის მანძილზე დაღვრილი სისხლი.
  ვერც „კაი ყმა“ გაცდა საზოგადო მოთხოვნილებათა ნორმებს, თითქოს არავითარი განსხვავება აღარ იყო მის გმირსა და იმ იდეალს შორის, ფრუშკა და ყრუ გიორგი რომ ჰქმნიდნენ ძალდაუტანებლად, ტრადიციულად, ზედმეტი ხმაურის გარეშე.
  ასეთი გმირი კი მხოლოდ არსებული საზოგადოების მიზნების აღსასრულებლად თუ გამოდგებოდა. ცხოვრება და პოეტის ბუნება კი მეტს ითხოვდა, გმირი იყო საჭირო, ნამდვილი გმირი, ისეთი, ქვეყანას ხელს რომ ჩასჭიდებდა და ამ კლდე-ღრიდან რომ გაიყვანდა, არა ზეკაცი, არა მეამბოხე, არამედ მოვალეობის და ზნეობრივი იდეალების ერთგული, მაძიებელი თავგანწირული გმირი.
  სწორედ ამ დროს პოეტმა თავისი ყურადღება კლასიკურ ლიტერატურულ მემკვიდრეობას მიაპყრო, რუსთაველს და გურამიშვილს დაემოწაფა, დაიხსნა თავი ხალხური ფოლკლორის გავლენისგან. (ამ მხრივ სრულიად განსხვავებულია „კოპალას“ ქრისტიანულ-მითოლოგიური სახე) გაჩნდა მის ლირიკულ პოეზიაში ჯერ მკრთალი მონახაზი, მერე უფრო თვალსაჩინო კონტურები შემოქმედებითი, მოაზროვნე, არჩევანის თავისუფლების მქონე პიროვნებისა. (ვაჟა-ფშაველას „ჩემს ვედრებაში“ შექმნილი პიროვნული სრულყოფილების სქემა-მოდელი, „ბალახი ვიყო სათიბი…“ ალბათ კაცობრიობის მხოლოდ ხვალინდელი დღის ოცნებად გამოდგება.)
  ვაჟა-ფშაველა მიხვდა, რომ მის გმირს, სწორედ არსებული ცხოვრების წესი, ტრადიცია_რომელიც ვერ მოხვდა კულტურის არეალში_ბოჭავდა. ეს წარმართული ცნობიერება ჰქმნიდა საუკეთესო ნიადაგს, მოსალოდნელი სტიქიური უბედურებისთვის, რომლის გუგუნი მიყრუებულ ჩარგალსაც სწვდებოდა. ახალი დღის გმირს უდიდესი მსხვერპლის ფასად უნდა დაერღვია ძალადობის, შეუბრალებლობის ეს ყრუ კედელი. გმირი უკვე ისეთი ცოცხალი იყო, რომ არავითარი მნიშვნელობა აღარ ჰქონდა მის სამოქმედო გარემოს, დროს, პოლიტიკურ-სოციალურ მსოფლმხედველობას, არც “დიალექტის იერდაკრულ” მეტყველების დაწუნებულ ფორმას.
  სჩანს, პოეტს მკითხველზე არანაკლებ აინტერესებდა, თუ როგორ შეხვდებოდა საზოგადოება (თემი) ასეთი გმირის გამოჩენას,  მასაც მოლოდინის ცნობისწადილი სტანჯავდა. ამიტომ, როდესაც მდევრიდან დაბრუნებულ ალუდას (“ალუდა ქეთელაური”) ხევსურთა წყრომა და უნდობლობა შემოეგება, გმირმა თავისი ტომის კრებულს  (სიტუაციის ხელოვნური დაძაბვა) ესპანელი მატადორივით თვალწინ აუფრიალა “ქისტის ცხონების” სრულიად მიუღებელი აზრი. ესეც არ იკმარა, უსჯულოს სულის მოსახსენებლად საკუთარი ხელით დაკლა კურატი და თემის სასტიკი სასჯელი დაიმსახურა.
  მწერალმაც ალბათ სრულიად შეგნებულად წაშალა თემისგან გაძევებული ალუდას კვალი, (“თხრილი აღარ სჩანს კვალისა”) რითაც არაორაზროვნად მიანიშნა მკითხველს, რომ სიმართლის დანახვის იშვიათი უნარიც კი არ ათავისუფლებს ადამიანს იმ მოვალეობისგან, (სოფლისთვის ზრუნვა) რომლის აღსრულებასაც უფრო მეტი გულისხმიერება, (ალუდა თითქოს ეჯიბრება (“ჯიბრითა”) თემს) თავმდაბლობა და მოთმინება სჭირდება.
  და მაინც, “ალუდა ქეთელაური” ჯერ-ჯერობით (1888წ.) ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებით ქურაში ფოლკლორულ სახეთა ყველაზე უკეთესი ნადნობი იყო. ახალი, ჯერ გაუაზრებელი აღმოჩენის წინაშე მდგარი, დაფიქრებული ხევსური, ზუსტად გამოხატავდა შუა საუკუნეების ფეოდალური ძილ-ბურანიდან გამოღვიძებული ქვეყნის გაოცებულ სახეს. გაკვირვებას ცივილიზებული სამყაროს უცხო ფასეულობათა ხილვა იწვევდა. სულ მალე ამ ქვეყანას ახალი ცხოვრება უნდა დაეწყო, თანდათანობით უნდა გადაეფასებინა თავისი შეხედულებანი ზოგადსაკაცობრიო იდეალების სასარგებლოდ.
  “მოკვეთილის” თემა ვაჟა-ფშაველამ “სტუმარ-მასპინძელში” განავრცო. ეს პოემა “ალუდა ქეთელაურის” ერთგვარი გაგრძელებაა. თითქოს პოეტმა იგრძნო, რომ ახალ გმირს (ალუდა) მოქმედების უფრო მეტი პოტენცია გააჩნდა, ბევრად მეტი ვიდრე “ძველი დღის” (ანტიკური სამყარო) გმირს (კორიონალოსი) მოეთხოდებოდა. ამიტომ ამ პოემაში (“სტუმარ-მასპინძელი”) საოცარი ამბავი მაშინ იწყება, როდესაც თემისგან მოძულებულ ჯოყოლას ამავე თემის (სამშობლოს) თავსდამტყდარ უბედურებაზე შეატყობინებენ.
  ვინც ერთხელ მაინც მდგარა საზოგადოების პირისპირ და უგვრძნია მისი სტიქიური ყოვლისწამლეკავი ძალა, ვისაც მოთმინებით აუტანია ამ საზოგადოების მიერ გადაწყვეტილი დაუმსახურებული სასჯელი (თემმა ჯოყოლას პიროვნების სრული იგნორირება მოახდინა) მხოლოდ ის მიხვდება და შეაფასებს ჯოყოლას გადაწყვეტილებას “…მარტოკამ უნდა ვიომო”. იმ უმადური სამშობლოს გადასარჩენად, რომელიც მისი ძვლების დამარხვის ღირსიც არ იყო. (სციპიონ აფრიკელი)
  “კერის პირს იჯდა ჯოყოლა, მუხლი გადეგდო მუხლზედა”. აი როდენის “მოაზროვნის” ფარდი ლიტერატურული სახე, ჯერ კიდევ გუშინ, შინაგანი წინააღმდეგობით გატანჯული და წუთისოფლის ამაოებაზე “იდაყვდაყრდნობით” დაფიქრებული გმირი (ბარათაშვილი) “ახალი დღის” გამოცდილებას იაზრებს, ამ “მოაზროვნემ” სულ მალე ჯერ გაუგონარი სიმართლე უნდა დაბადოს: “იტირე?! მადლი გიქნიაო…” (მჯერა, რომ ამ სიმართლეს ნიკოლოზ ბარათაშვილიც დაეთანხმებოდა, თანაც მეეჭვება, უმემკვიდრეოდ გადაგებულ პოეტს უარი ეთქვა ასეთი გრძნობადი ბუნების მქონე “შვილის” მამობაზე.
  ჯოყოლას (ავტორის) ეს სიტყვები, არა მხოლოდ ტირილის-ცრემლის ღრმა რელიგიურ-მისტიკურ შინაარსს გადმოსცემს, არამედ საკუთარ (ავტორის) მსოფლმხედველობრივ პოზიციასაც აფიქსირებს. იმ ლიტერატურული მიმართულების სასარგებლოდ, რომლის იდეოლოგიური საფუძვლები ლიტერატურულმა კრიტიკამ პლატონის, ლაიბნიცის, შელინგის, ჰეგელის ფილოსოფიურ მოძღვრებას დაუკავშირა.
  სხვა ლექსში “მე რო ტირილი მეწადოს” ერთგვარი კატეგორიულობით, თითქოს შიშველი პათოსით ამტკიცებს ავტორი თავის სიმართლეს: “…მაგრამ გავიგებთ ერთხელაც, ვინ ახლო ვდგევართ ღმერთთანაო.”
  იმდენად მთლიანია და განუყოფელი ვაჟა-ფშაველას შემოქმედება, რომ გულისა და გონების გაუთავებელ და გაუმართლებელ გლობალური მასშტაბის ჭიდილში, თითქოს არც უნდა ჩარეულიყო ავტორი. ქართული ლიტერატურული აზროვნებაც ხომ იმთავითვე შერიგების მომხრე იყო. (“გული, გრძნობა და გონება ერთმანერთზედა ჰკიდია” – რუსთაველი, “გული-დ გონება ძმანია” – ვაჟა-ფშაველა) მაგრამ ეტყობა, ადამიანის სულიერ ცხოვრებაში ისეთი წინააღმდეგობა შექმნა გონითი საწყისის პრიმატით ჩამოყალიბებულმა სისტემამ, (ბარათაშვილის შემოქმედება ამის მაგალითია) იმდენად დაანგრია ადამიანის მყუდროების სადგური, რომ გრძნობადი ბუნების დაცვა და მისი გამოსარჩლება ვაჟა-ფშაველამ თავისი შემოქმედების მთავარ მოტივად აქცია.
  როგორც ჩანს, კამათმა იმდენად სერიოზული სახე მიიღო, რომ გაღიზიანების ზღურბლზე მდგარმა პოეტმა საკმაოდ მკვახედაც კი შეუძახა თავის იდუმალ მოწინააღმდეგეს: რაც უნდ სთქვით, ყველაზე მეტად ღმერთი უხდება ზეცასა-ო.
  ეს შეძახილი ხომ გვეცნობა, (“განვედ ჩემგან, ჰოი,  მაცთურო, სულო ბოროტო” – ბარათაშვილი) შავი ყორანის სახეც ნაცნობია: “სად მიხვალ, სადა, ყორანო, შენ მაინც შამიბრალია” (ვაჟა-ფშაველა). ახალგაზრდა მგოსნების მიმართ გამოთქმული მუდარა კი ყველაზე უფრო ზუსტად გამოხატავს პოეტის შინაგან მრწამსს და ლიტერატურული მემკვიდრეობის სურვილს: “…ეგებ თქვენ დაიჯილავოთ ბარათაშვილის მერანი”-ო.
  გულის-გულში თურმე ისიც “მერანზე” ოცნებობდა, ბუნებით ისიც მხედარი იყო, ესწრაფვოდა გონების მიერ დაწესებული საზღვრის (ბედისწერის რკალი) გადალახვას, რომლის მიღმა ზენაართ სამყოფი, განგების მარადიული სასუფეველი მოჩანდა..
  ამ საზღვრის გადალახვა კი მხოლოდ თავგანწირული ჭენებით, (“მერანი”)
ზეგონიერი ექსტაზით („კოპალა“) იყო შესაძლებელი.
  რა თქმა უნდა, სხვაც ბევრი, უფრო ნათელი მაგალითის მოყვანაც შეგვეძლო, ამ ორი შემოქმედის (ნ. ბარათაშვილი, ვაჟა-ფშაველა) სულიერი ნათესაობის დასამტკიცებლად, თუმცა მე მაინც ვერ დავიჩემებ, რომ (თუნდაც მედიცინაში აპრობირებული სისხლის ანალიზის მეთოდისთვის მიგვემართა) შესაძლებელია წარსულში იმგვარი ლიტერატურული კავშირის მოძებნა, მაინცდამაინც მამა-შვილობა რომ ეთქმის, ისიც კარგად გვახსოვს (წერილის დასაწყისში ილია ჭავჭავაძე რომ დავიმოწმეთ, სადაც მწერალი ნიკოლოზ ბარათაშვილს უწინაპრო და უმემკვიდრეო ობოლ მარგალიტს ადარებდა. მკითხველისთვის, ალბათ ისიც საინტერესოა, თუ როგორ აგრძელებს ილია ჭავჭავაძე თავის აზრს: (წერილები ქართულ ლიტერატურაზე) „…ამ უკანასკნელ ხანებში ერთმა ახალგაზრდამ და, ჩვენის ფიქრით, დიდადსაიმედო პოეტმა ორიოდე სასახელო მაგალითი გვიჩვენა, რომ აპირობს, მის კვალში ჩადგომას, მისთა აზრთა სფეროში გახმაურებას, მაგრამ თითო-ოროლა მაგალითი ჯერ საკმაო საბუთი არ არის ეს ახლად გამოსული მწერალი ნ. ბარათაშვილის მემკვიდრედ მივიჩნიოთ.“
  ვის გულისხმობდა ილია ჭავჭავაძე? ვის შეიძლებოდა ნიკოლოზ ბარათაშვილის მემკვიდრეობის პატივი თვით ილია ჭავჭავაძის ხელდასხმით ღირსებოდა?
  ამ კითხვაზე პასუხი დროს უნდა გაეცა.
 ყური დავუგდოთ, იქნებ დრომ უკვე ამოიოხრა ვაჟა-ფშაველას სახელი.

December 22, 2008

ჯემალ ქარჩხაძე

Filed under: ინტერვიუ — mimosfinn @ 10:36 am

ჯემალ ქარჩხაძე
(ბიოგრაფიული მონაცემები)

1936 წლის 13 მაისი, ვანის რაიონის სოფელი უხუთი – 1998 წლის 8 ნოემბერი, თბილისი.

1960 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი.

1961 – 1982 წლებში სხვადასხვა დროს მუშაობდა კულტურის სამინისტროში, ქართულ სახელმწიფო თოჯინების თეატრში და კინოსტუდია „ქართულ ფილმში”.

პირველი პუბლიკაცია – 1962 წელი, მოთხრობა „აბზიანიძეების ოჯახი”.

ბიბლიოგრაფია (პირველი გამოცემები):

• „სასწაული” – მოთხრობების კრებული, 1967

• „მეთერთმეტე მცნება” – მოთხრობების კრებული, 1979

• „მდგმური” – რომანი, 1979

• „დღე ერთი” – მოთხრობების კრებული, 1982

• „ქარავანი” – რომანი, 1984

• „ანტონიო და დავითი” – მოთხრობების კრებული, 1987

• „ზებულონი” – რომანი, 1988

• „ზღაპარი ხელმწიფის პატარა ქალისა და მწყემსი ბიჭისა” – მოთხრობა, 1989
(ჟურნალი „მნათობი” №9)
• „იუპიტერის სინანული” – მოთხრობა, 1994

• „მაგნოლიის ყვავილი ანუ ბებია ანას გარდაცვალება” – მოთხრობა, 1998

• „განზომილება” – რომანი, 2001
(პირველად გამოქვეყნდა ჟურნალ „ცისკარში” 1999წ. №№3-4-5-6-7)

თარგმნილია და გამოცემულია რუსულ, ჩეხურ, გერმანულ და სხვა ენებზე.
დავიდ წერედიანთან ერთად ნათარგმნი აქვს ჰ. ლაქსნესის „ატომის სადგური”, ლ. ფოიხტვანგერის „ცრუ ნერონი”, რ. კიპლინგის ზღაპრები, გრიმების ზღაპრები და სხვ.

 

მიხო მოსულიშვილი

ენა სულიერების სამშობლოა
(დაუმთავრებელი ინტერვიუ ჯემალ ქარჩხაძესთან)

ერთი წლის წინათ ბატონ ჯემალთან ინტერვიუსთვის ოცდასამი შეკითხვა მივიტანე. მერე დროდადრო შევეხმიანებოდი ხოლმე და შევახსენებდი “ცისკრისთვის” შეპირებულ საუბარსაც და რომანსაც…
ვაი, რომ ვერც ამ ინტერვიუს დასრულება მოასწრო და ვერც რომანისა – სულ ცხრა შეკითხვის პასუხები მოიძიეს მისიანებმა, რომან “განზომილების” დამთავრებამდეც ორი-სამი ფორმა დააკლდა.

მიხო მოსულიშვილი

- ალბათ უკვე ნახეთ წლევანდელი “ცისკრის” განახლებული ნომრები… ვინც სატიტულო გვერდზე დაბეჭდილ ჟურნალის დაარსებისა და აღდგენის წლებს დახედავს და უმარტივეს მეთემატიკურ ოპერაციას ჩაატარებს, დაადგენს, რომ წლევანდელი წელი საიუბილეოა ამ გამოცემისთვის… თქვენ რას იტყვით ამ ჟურნალზე?

- “აღდგენა” უფრო, ალბათ, სიმბოლოა და მასში რეალური მემკვიდრეობითობა ნაკლებად იგულისხმება; თუმცა ამას დიდი მნიშვნელობა არცა აქვს – ბოლოს და ბოლოს, ისტორიის ერთიანობა სწორედ ასეთი სიმბოლოების მეშვეობითაა შესაძლებელი – მთავარი ის არის, რომ 1957 წელს საქართველოში ახალი სალიტერატურო-მხატვრული ჟურნალი დაარსდა, რაც, თუ მხედველობაში მივიღებთ, რომ მანამდე, ფაქტიურად ერთი ჟურნალის შემყურე ვიყავით, არ შეიძლებოდა მნიშვნელოვანი კულტურული მოვლენა არ გამხდარიყო. ახლა შეგვიძლია ვთქვათ – და ეს სრული სიმართლეა – “ცისკარი” დრომ მოითხოვა, მაგრამ ისიც სრული სიმართლეა, რომ “ცისკარმა” ფორმალურ მოთხოვნას გადააჭარბა და გაცილებით მეტი გააკეთა, ვიდრე ყველაზე ოპტიმისტურ აზრს შეეძლო ევარაუდა, ვინაიდან ვერავითარი ოპტიმისტური აზრი მაშინ ვერ ივარაუდებდა, რომ “ცისკრისათვის” კულტურული მოვლენის – თუნდაც ძალიან მნიშვნელოვანის – კალაპოტი ვიწრო იქნებოდა და რომ, საერთოდ, მისი მისია სერიოზული ლიტერატურული გარღვევა იყო! არადა, სწორედ ასე აღმოჩნდა…
მართლაც, ორმოცდაათიანი წლების ბოლოს და სამოციანის დასაწყისში, როდესაც ქართული ლიტერატურა ბოლოს და ბოლოს შეუდგა იმ აბსურდული ბორკილების აყრას, რომელიც “სოციალისტური რეალიზმის” სახელითაა ცნობილი, ამ პროცესში ახალგაზრდა “ცისკარმა” ძალზე დიდი, შეიძლება ითქვას, განსაკუთრებული როლი შეასრულა. ეს როლი რომ ღირსეულად დაფასდეს, უნდა გავიხსენოთ შრომით ურთიერთობათა სოციალისტური მეთოდი და მექანიზმი, რომელიც – თუ ეროვნულ კოეფიციენტსაც თავის ადგილას ჩავსვამთ – იმდაგვარი იყო, რომ ნებისმიერი დარგის ხელმძღვანელი, მათ შორის, ცხადია, ჟურნალის რედაქტორიც, იდეოლოგიური ერთგულების ფასად თავისუფლების ყველაზე მახინჯ ფორმას, უპასუხისმგებლო თავისუფლებას იღებდა, რაც, ეტყობა, სახელმწიფო პროგრამით იყო გათვალისწინებული და მოსახლეობის სრული გახრწნის ნათელ მიზანს ემსახურებოდა (სხვათა შორის, “ფასიანი ერთგულების” ეს მექანიზმი ჩვენში ძალზე საიმედო გამოდგა და “დემოკრატიული” ფერ-უმარილით წათხუპნილი დღესაც წარმატებით გამოიყენება). მართლაც, თავისუფლება, რომელიც კანონით არ რეგულირდება და მორალის ამარაა მიტოვებული, არათუ ჩვენისთანა ნახევრად ველურ ქვეყანაში, მაღალცივილიზებულ სახელმწიფოებშიც კი, სადაც ეს ორი ცნება – კანონი და მორალი – ასე თუ ისე, თანხმობაშია, ისეთ საცთურად იქცევა, ცოტა თუ გაუძლებს. “ცისკარი” ამ მხრივ – ამის ლოგიკური მიზეზების ძებნას ნუ გამოვეკიდებით – იღბლიანი გამოდგა. რა თქმა უნდა, ყველაფერი შეფარდებითია, რა თქმა უნდა, დრო და გარემოება თავისას ითხოვს, რა თქმა უნდა, კეისარს კეისრისა უნდა მიეცეს და ყველაფერი ასეც ხდებოდა, მაგრამ თამამად შეიძლება ითქვას, რომ იმ პირობების კვალობაზე, როგორშიაც მაშინ ლიტერატურა და პატიოსნება იმყოფებოდა, “ცისკარში” – თუ ორიოდე უხამს, მაგრამ ღვთის მადლით ხანმოკლე გამონაკლისებს არ ჩავთვლით – ყოველთვის ჯანსაღი ვითარება სუფევდა. რედაქტორების მორალი და თანამშრომლების ინტელექტი ძირითადად ლიტერატურაზე იყო პროეცირებული. ამიტომ, “ცისკარი” მალე ჭეშმარიტი მწერლობის “საკვანძო სადგური” გახდა და ზემოთ ნახსენებმა ლიტერატურულმა გარღვევამაც, რის შედეგადაც ქართული მწერლობა სოცრეალიზმის ჭაობიდან ამოვიდა, მის მხრებზეც გადაიარა (“განთიადი” სამოცდაათიანი წლების შუაში გაჩნდა, ხოლო “მნათობმა” – ხანგრძლივი ჩავარდნის შემდეგ – შედარებით ჯანსაღი ლიტერატურული ჰაერით სუნთქვა მხოლოდ ოთხმოციან წლებში დაიწყო, როცა იქ კარდინალური საკადრო და – ამის შესაბამისად – ლიტერატურული, მსოფლმხედველობრივი და მორალური ცვლილებები მოხდა). “ცისკარი” რომ არ ყოფილიყო, დღეს ლიტერატურაში ვეებერთელა ვაკუუმი გვექნებოდა.
ერთი სიტყვით, “ცისკარმა” თავისი დანიშნულება ღირსეულად შეასრულა და თავისი ვალი პირნათლად მოიხადა, შეიძლება ითქვას, გმირობა ჩაიდინა.  გმირობა უბედური ქვეყნის პრეროგატივაა, კრიტიკულ ვითარებაში ზოგჯერ ერთადერთი გამოსავალიცაა. ახალმა დრომ კი, არათუ ძველი წყლულები მოგვიშუშა, ახლებიც გამოგვიჩინა – უფრო მძიმე და უფრო საშიში წყლულები, რომლებიც აქამდე რუსული და საბჭოთა ჩვრებით გვქონდა შეხვეული, და დღეს ამ ჩვენს გეგმაზომიერად უკონტროლო ქვეყენაში მორჩილებისა და სიხარბის ტოტალური კონვეიერი ბრუნავს, რომელიც ყველაფერს თავის საზეიმო ფერხულში ითრევს. ვისაც ძალაუფლებაზე ხელი მიუწვდება (ესენი ძირითადად ერის მამები და ბიძები არიან – რჩეულები, სასიქადულოები და თავის ნებაზე მიშვებულები, რომელთა დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ კომუნისტების დროს გახდა თითით საჩვენებელი), ქვეყნის საბადოებიდან გაჩქარებით ეზიდებიან უკანასკნელ ზოდებს, რათა ოჯახი და კერძო საკუთრება, სახელმწიფოს ეს ორი მყარი ბურჯი, მაქსიმალურად განამტკიცონ და ამ ჭეშმარიტად საშვილიშვილო ამოცანას შეჭიდებულები სულს, კულტურას, საზოგადოდ, იდეალიზმის ნებისმიერ გამოვლენას მხოლოდ ძილის წინ, პირში გამოსავლებად ხმარობენ. დანარჩენები, ვისაც ძალაუფლებაზე ხელი არ მიუწვდა და ვერც ხელმიმწვდომთა ჩრდილქვეშ შეაღწია – დაჩიავებულები, მთვლემარენი და დამოუკიდებელი ნებისგან სავსებით დაცლილები – მორჩილების გამაბრუებელ ფერხულში ტლინკაობენ და შიგადაშიგ შიმშილით იხოცებიან, რაც ფერხულის მომნუსხველ ძალას კიდევ უფრო განამტკიცებს. ამათი ფსიქიკა კი ისეთია, ოღონდაც ნუ  გააღვიძებ და რაზეც გინდა, იმაზე დაგიკრავენ თავს. თქმა არ უნდა, ძალიან ძნელია, ამ საყოველთაო სომნაბულიზმს ზურგი აქციო – მორჩილება მაგნიტური სენია – და დონ კიხოტივით სულის მხარეს დადგე, მით უმეტეს, როცა მშვენივრად იცი, რომ დღევანდელი ქართველისთვის სული მეტისმეტად კონტრასტული და გამაღიზიანებელი ჭეშმარიტებაა, მაგრამ საქართველო ახლა კიდევ უფრო უბედურია, ვიდრე აქამდე იყო, და იმ პატარ-პატარა ოაზისების იმედზეა, რომლებიც ამ ჩვენს “დამოუკიდებელ” უდაბნოში აქა-იქ ჯერ კიდევ ბრწყინავს, როგორც ღვთისმშობლის წმინდა ცრემლები. მე იმედი მაქვს, “ცისკარი” ამ ოაზისთა რიცხვშია და, როგორც იმ მძიმე დროში, ამ მძიმე დროშიც ღირსეულად მოიხდის თავის პროფესიულ და მოქალაქეობრივ ვალს.
რაც შეეხება ჟურნალის გარეგნულ სახეს, იგი შეიძლება შეიცვალოს ან არ შეიცვალოს. ჩემი აზრით, ეს მეორეხარისხოვანი საქმეა. ჭურჭელი, ცხადია, რაც უკეთესი იქნება, ისა სჯობს, მაგრამ ისიც ცხადია, რომ მთავარი ღვინოა და არა ჭურჭელი. იმედი მაქვს, “ცისკარი” სწორედ აქეთკენ მიმართავს ყურადღებას და თავის მრავალრიცხოვან ლიტერატურულ “მსმელებს” შეძლებისდაგვარად ყოველთვის საუკეთესო ღვინით გაუმასპინძლდება.

- გთხოვთ, თქვენს ბავშვობაზე გვიამბოთ – ეს ხომ ისეთი ქვეყანაა, სადაც ყველანი ვბრუნდებით ხოლმე ახალ-ახალი რაღაცეების აღმოსაჩენად…

- ბავშვობაზე ლაპარაკი ძნელია. მე, მაგალითად, თუ ზედაპირს არ გავცდებით, ჩემს ბავშვობაში იმდენი არაფერი მეგულება საინტერესო, რომ მოყოლად ღირდეს, ხოლო ზედაპირს თუ გავცდებით და სიღრმეებისკენ წავალთ, იქ, ისევე, როგორც ნებისმიერი ადამიანის ბავშვობაში, იმდენი რამაა საინტერესოც, ღირსშესანიშნავიც, ტრაგიკულიც, კომიკურიც, პათეტიკურიც და ცრუპათეტიკურიც, ინტერვიუ ვერ დაიტევს. თუმცა, რაკი საშუალება მომეცა, თქვენი ნებართვით, ორიოდე სიტყვას ბავშვობაზე არა, მაგრამ იმ გარემოზე კი ვიტყვი, სადაც ბავშვობა გავატარე, ვინაიდან ეს გარემო განსაკუთრებული და გამორჩეულია, და თუმცა ჩვენ ჩვევად გვაქვს საუკეთესო ეპითეტები დაუფიქრებლად ვფანტოთ მარჯვნივ და მარცხნივ, დარწმუნებული ვარ (სუბიექტური იდეალიზმის კანონებიც ჩემს მხარესაა), რომ ამჯერად ისინი სწორედ თავ-თავიანთ ადგილასაა ნახმარი. ასეა თუ ისე, ვეცდები, ცნობიერ ენაზე ვთქვა, რასაც მთელი ბავშვობა გაუცნობიერებლად ვგრძნობდი. უწინარეს ყოვლისა, ეს იყო ამოუწურავი სილამაზე. თითქმის უსასრულო. სილამაზე, რომელიც პერმანენტულად იბადება, როგორც წყალი მდინარის სათავეში. შესაძლოა, სწორედ სიტყვა “სათავე” მიესადაგება ყველაზე უკეთ აქაურობას. აქ, მაგალითად, თუ სიჩუმეში კარგად ჩაიძირებოდი და გულისყურს გაიმახვილებდი, თავისუფლად შეგეძლო პრეისტორიის იდუმალი სუნთქვა გაგეგონა; ღმერთები და ადამიანები აქ – ყოველ შემთხვევაში, ჩემი ბავშვობის დროს ნამდვილად ასე იყო – ერთსა და იმავე განზომილებაში ცხოვრობდნენ (არა იმის გამო, რომ ერთმანეთს ჰგავდნენ; ერთმანეთს არ ჰგავდნენ, პირიქით, ადამიანები უფრო ხშირად უღმერთოები იყვნენ, ხოლო ღმერთები არაადამიანურები, მაგრამ ჯერ იმდენად არ გაცალკევებულიყვნენ და იმდენად არ დაპირისპირებოდნენ ერთთმანეთს, რომ დამოუკიდებელი განზომილებები დასჭირვებოდათ); თუ აქაურ ორ მდინარეს, რომელთაგან ერთი ძალიან ცივია და მეორე ძალიან თბილი, აღმა შეუყვებოდი, უღრანი ტყეებისაკენ, ცივილიზაციის ისედაც ნამლევი კვალი მალე სულ წაიშლებოდა და ისეთი შეგრძნება დაგეუფლებოდა, თითქოს მდინარეს კი არა, დროის სათავისკენ მიდიოდი; სიტყვა “ხედი” აქ შორს სცდებოდა თავის ჩვეულებრივ, სალექსიკონო მნიშვნელობას, ვინაიდან ლექსიკონის “ხედი” ფსკერს არ მოიცავს, აქ კი ყველგან ფსკერი ჩანდა. იქამდე, რომ, თუ გულით მოიწადინებდი, ცის ფსკერსაც დაინახავდი (ჩვენ, მაგალითად, არა ერთხელ დაგვინახავს – მე და ჩემი ბავშვობის მეგობრებს). ზოგს შეიძლება ყოველივე ეს გადაჭარბებულად მოეჩვენოს (უფრო, ალბათ, იმ მიზეზით, რომ საკუთარი თვალით არ უნახავს), მე კი, ასე მგონია, ბევრი დავაკელი – თუ სიჩქარით, თუ მოუხერხებლობით, თუ ინტერვიუს სპეციფიკის გამო. საზოგადოდ, ბავშვობის გარემოზე, ჩვეულებრივ, ვამბობთ ხოლმე: “ჩემი ბავშვობა იმ გარემოში დარჩა”. ეს შაბლონური ფრაზა, ალბათ, სიმართლეა, მაგრამ ისიც სიმართლეა (ვინ იცის, უფრო მაღალი ხარისხის სიმართლეც), რომ, როცა მივდივართ, გარემოც მოგვყვება და, როგორც ერთგვარი აურა, მუდამ თან გვახლავს. ყოველ შემთხვევაში, ჩემი გამოცდილებიდან გამომდინარე, მე ეს სრულიად დაბეჯითებით შემიძლია ვთქვა და არგუმენტად ის ფაქტი მოვიტანო, რომ, საცა კი ჩემს ნაწერებში სოფლისა და ბუნების სურათებია, ყველგან ჩემი ბავშვობის გარემოს ასპექტები, რაკურსები და ვარიაციებია, ვინაიდან გონების თვალი ერთთავად ამ გარემოში ტრიალებს და კალამიც, ასე ვთქვათ, ამ გარემოშია ჩაწებული.

- ეგებ ის დრო გაიხსენოთ, ის ატმოსფერო, როცა თქვენი პირველი ნაწარმოები გამოქვეყნდა?

- ჩემი პირველი პუბლიკაცია, უფრო სწორად, პირველი პუბლიკაციები – შეიძლება მართლა იყოს გახსენების ღირსი. ძნელი სათქმელია, რა მეტია ამ ამბავში – კურიოზი, კომიზმი თუ ბანალური რეალობა – ყოველ შემთხვევაში, ფაქტია, რომ, ამ პუბლიკაციების მეშვეობით, ერთი მხრივ, ძალზე რელიეფურად გამოიკვეთა სწორედ დრო და ატმოსფერო თავისი ავითა და კარგით, ხოლო, მეორე მხრივ, მე ჩემი ლიტერატურული ცხოვრების დასაწყისშივე თითქმის ერთდროულად ვიგემე შემოქმედების სიტკბოცა და სიმწარეც. ეს ასე მოხდა: სამოციანი წლების დასაწყისში, როგორც იქნა, გავბედე და რამდენიმე მოთხრობიდან, რომლებიც უკვე დაწერილი მქონდა, ერთ-ერთი ჟურნალ “მნათობში” მივიტანე. პასუხისათვის რომ მივედი, მოთხრობა უკვე სტამბაში იყო. მაშინ არ ვიცოდი, რომ ასეთი რამ, როგორც წესი, არ ხდება და რომ ძნელი წარმოსადგენია, დამწყებ მწერალს უფრო დიდი წარმატება დაატყდეს თავს, ვიდრე ის, რომ მისი ნაწარმოები წაკითხვისთანავე დასაბეჭდად გაიგზავნოს. ასე იყო თუ ისე, რაკი ერთი მოთხრობა მომიწონეს, მეც ავდექი და კიდევ ორი მოთხრობა გავაქანე რედაქციაში. მართლაც, ერთი მათგანი – სახელად “ისტორიული რომანი” – უახლოეს ნომერში გაუშვეს. ის რომ გამოქვეყნდებოდა, დაპირებისამებრ, მეორესაც გაუშვებდნენ. ერთი სიტყვით, დებიუტი ისეთი იყო, თავი რომ სიზმარში გგონია და გამოღვიძება აღარ გინდა. და სწორედ ამ დროს მოპირდაპირე პოლუსზეც ამოვარდა ქარიშხალი: გამოვიდა თუ არა ჟურნალი, ჩემი ნალოლიავები “ისტორიული რომანი” დაუყოვნებლივ მიწასთან იქნა გასწორებული გაზეთ “კომუნისტის” ფურცლებზე და მიწასთან იქნა გასწორებული კრიტიკოს ბესარიონ ჟღენტის მიერ. უფროსმა თაობამ იცის, რას ნიშნავდა ცალკე კრიტიკოსი ბესარიონ ჟღენტი, ცალკე გაზეთი “კომუნისტი” და ცალკე მათი ალიანსი – კრიტიკოსი ბესარიონ ჟღენტი გაზეთ “კომუნისტის” ფურცლებზე. ამიტომ მაინცდამაინც გასაკვირი არ არის (თუმც კი ჩემმა ახალგაზრდულმა მაქსიმალიზმმა მაშინ ჟურნალის რედაქციას ეს სიმხდალედ ჩაუთვალა), რომ შემდეგი მოთხრობა არ დაიბეჭდა, ხოლო როცა მივაკითხე, ფრაზების ნაწყვეტებითა და მრავალწერტილებით გამომისტუმრეს (“ახლა ეს… არა… იქნებ სხვა რამე… მერე…” და სხვ.) და დასაბეჭდად გამზადებული მოთხრობაც უკან გამომატანეს. ასეთი გახლდათ დრო, ასეთი გახლდათ ატმოსფერო და ასეთები გახლდნენ ადამიანები, რომელთაც ხან აიძულებდნენ, დროისა და ატმოსფეროს მორჩილნი ყოფილიყვნენ, ხან ვერა. ამის შემდეგ, მთელ ჩემს ლიტერატურულ გზაზე, არც ასეთი ტრიუმფი მიგემია (ერთი გამონაკლისის გარდა) და არც ასეთი მომაკვდინებელი კრიტიკა მიწვნევია. თუმცა სიკვდილით, უნდა გითხრათ, არ მოვმკდარვარ. ჩემი მაშინდელი თავდაჯერება ისეთ სტადიაში იყო, არც გამარჯვებას შეეძლო გაებრუებინა და არც დამარცხებას შეეძლო შეერყია. “მნათობიდან” წამოღებული მოთხრობა კი “ცისკარში” მივიტანე, სადაც თავი ისე დაიჭირეს, თითქოს გაზეთი “კომუნისტი” გამოწერილი არა ჰქონდათ, და დაბეჭდეს. მეც ამის შემდეგ “ცისკარში” დავიდე ბინა და ჩემი ლიტერატურული ცხოვრების დიდი ნაწილი იქ გავატარე.

- ბორხესი ამბობს: “იმან, რასაც წერს კაცი, უნდა გადალახოს მისი განზრახვის ჩარჩოები, ამაშია ლიტერატურის დანიშნულება”. და კიდევ: “წიგნი დაუმთავრებლად ითვლება, თუ შიგ არ არის ანტიწიგნიც”. თქვენ რას იტყვით?

- “ანტიწიგნისას” ვერაფერს გეტყვით, ვინაიდან მთლად კარგად არ მესმის, რა იგულისხმება ამ სიტყვაში. რაც შეეხება პირველ მოსაზრებას, ეს ცნობილი და, რამდენადაც ვიცი, საყოველთაოდ აღიარებული შეხედულებაა, რომელიც ბორხესს, უბრალოდ, თავისებურ ფორმაში მოუქცევია. შემოქმედება რაციონალიზმის და ინტუიციის თანამშრომლობაა (როგორც წესი, ინტუიციის პრიმატით). გნებავთ, ცნობიერისა და არაცნობიერის საზიარო ასპარეზი (სადაც “პირველი ვიოლინო”, როგორც წესი, არაცნობიერია). ამიტომ, თუ ლაპარაკი ჭეშმარიტ შემოქმედებაზეა, შემოქმედების ნაყოფი არ შეიძლება განზრახვას, ანუ წინასწარ ჩანაფიქრს არ გასცდეს და “დაუკრეფავში” არ გადავიდეს. აქ ისიც სათქმელია, რომ “ჩანაფიქრიცა” და “განზრახვაც”, ცოტა არ იყოს, დაუზუსტებელი, ამორფული ცნებებია. ალბათ, ძალზე იშვიათია ისეთი შემთხვევა, როცა მწერალი (შემოქმედი მწერალი მყავს მხედველობაში) თავიდან ბოლომდე ჩამოაყალიბებს ნაწარმოებს და ამის შემდეგ იწყებს მის ხორცშესხმას. ჩვეულებრივ, ჩანაფიქრი ბიძგია, დეტალი, ნაწილი, უკიდურეს შემთხვევაში, უზოგადესი ფაბულა. და თუნდაც ნაწარმოების მთელი ჩონჩხი იყოს მოცემული ჩანაფიქრში, სულ ერთია, ეს ჩანაფიქრი მაინც მცირე რაციონალური მარცვალია, ასე ვთქვათ, გონების საწყისი კაპიტალი, რომელიც მერე, წერის პროცესში, როცა ლოგიკა უკანა პლანზე გადადის და ასპარეზს ინტუიციას უთმობს, ისეთ შემოქმედებით გრიგალებში მოხვდება, რომ მისი პირველსახიდან ძალიან ცოტა რამ თუ გადარჩება შეუცვლელი და ხელუხლებელი. თუ შედარებას მეტისმეტად დიდ მოთხოვნებს არ წავუყენებთ და მეტისმეტ სიზუსტეს არ მოვთხოვთ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩანაფიქრი რაციონალური თესლია, საიდანაც ირაციონალური პროცესების წყალობით ისეთი მცენარე აღმოცენდება, რომელიც გაცილებით მეტია, ვიდრე თესლი. ნაწარმოები გაცილებით მეტია, ვიდრე განზრახვა. უხეში და პრიმიტიული სქემის სახით პროცესი შეიძლება ასე წამოვიდგინოთ: ინტუიცია მოიხელთებს იდეას და ამ თავის ნადავლს გონებას გადასცემს. გონება აბსტრაქტულ იდეას ლოგიკურ ჩანაფიქრად ჩამოაყალიბებს და ისევ ინტუიციას დაუბრუნებს, რომელიც ამ ჩანაფიქრს ირაციონალურსა და არაცნობიერ შემოქმედებით “ხსნარში” გახსნის, სადაც მხოლოდ ემოციური კავშირები მოქმედებენ. ბოლოს საქმეში ისევ გონება ჩაერევა და შეეცდება, ყოველივე ეს შეძლებისდაგვარად კვლავ ცნობიერ წესრიგში მოიყვანოს. რა თქმა უნდა, ეს მხოლოდ ერთ-ერთი მოდელია და არა საზოგადო წესი, მაგრამ ის კი საზოგადოა და გარდუვალი, რომ მწერალს (საერთოდ, შემოქმედს) ასე ვთქვათ, ცალი ფეხი ინტუიციაში უდგას, მეორე კი რაციონალიზმში, და ხან ერთს წაადგამს წინ, ხან მეორეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში – თუ ინტუიციურმა საწყისმა არ იმუშავა და მწერალი ტვინის ამარა დარჩა, შედეგი მართლა დაემთხვევა ჩანაფიქრს და ნაწარმოები გონების მიერ მონიშნულ საზღვრებს ვერ გასცდება, ოღონდ ასეთ დროს საქმე გვაქვს ისეთი ყაიდის საქმიანობასთან, სადაც ინტუიციას ტექნიკა ცვლის და ყველაფერი წვრთნასა და გონების კონტროლს ექვემდებარება.

- დღევანდელ ლიტერატურაში ახალი სიტყვის თქმა გარკვეულ სირთულეებს უკავშირდება, ნიჭს რომ თავი დავანებოთ… ვგონებ, შესაძლოა, წარმოვიდგინოთ აბსტრაქტული ლიტერატურული გრაფიკი, სადაც ყველა ქვეყნის მწერლებს მივუჩენთ სათანადო ადგილებს: ჯოისი იქნება, ფოლკნერი, დოსტოევსკი, სერვანტესი თუ რუსთაველი და ვაჟა ფშაველა.. ალბათ, ამის ემდეგ უნდა ეძებოს ახალგაზრდა მწერალმა თავისი სამყარო, არა? როგორც მათემატიკური ინტეგრალების გამოყენებით უნდა იმუშაოს მკვლევარმა, ანდა ფიზიკოსმა ბოლო მიღწევების გათვალისწინებით… ისე, მკვლევარსა და მწერალსაც ხომ აქვთ საერთო?

- ნიჭს ვერ დავანებებთ თავს. ნიჭი იმ ფურცლის ცალი გვერდია, რომლის მეორე გვერდი ბიოლოგიური სიცოცხლეა. ნიჭი არის ადამიანის თვითრეალიზაციის ძალა, თვითრეალიზაციის გარეშე კი ღმერთისაკენ მიმავალი გზა ჩაკეტილია. თუმცა ამას მოვეშვათ. ყოველ შემთხვევაში, ჯერჯერობით მაინც. ჯერჯერობით შეკითხვის ბოლო ნაწილზე ვისაუბროთ. აქვს თუ არა მწერალსა და მკვლევარს საერთო, ანუ, ცნებები რომ უფრო დავაზუსტოთ და გამოვკვეთოთ, აქვს თუ არა საერთო შემოქმედებასა და მეცნიერებას. ჩემი აზრით, სწორედ კვლევაა საერთო. ადამიანის ამოცანა (არა დანიშნულება, რომლის შესახებაც, არა მგონია, თავად ადამიანს რაიმე პოზიტიური პასუხი მოეპოვებოდეს, არამედ სწორედ ამოცანა) არის სამყაროსა და საკუთარი თავის შეცნობა (რაც, არსებითად, ერთი და იგივეა). ყოველი ადამიანი რომელიღაც ზეგარდმო აუცილებლობით თავის შესაძლებლობის კვალობაზე ამ ამოცანის ამოხსნას ცდილობს, ხოლო მეცნიერებასა და შემოქმედებას (ნაწილობრივ, აგრეთვე, რელიგიას) იგი თავის პრიოფესიად აქვს ქცეული. ამიტომ მეცნიერების საქმიანობაცა და შემოქმედების საქმიანობაც ერთია – კვლევა. მაგრამ აქ მთავრდება კიდეც საერთო, ვინაიდან ამოცანის გადაჭრის გზები, საშუალებები, მეთოდები, იარაღები და ა.შ., განსხვავებული აქვთ, ზოგჯერ დიამეტრულად განსხვავებულიც (მეცნიერება ობიექტურია, შემოქმედება – სუბიეტქური, მეცნიერება ზოგადია, შემოქმედება – კერძო, მეცნიერება რაციონალურია, შემოქმედება – ინტუიციური, მეცნიერება უწყვეტია, შემოქმედება – წყვეტილი, მეცნიერება ევოლუციურია, შემოქმედება – იმპულსური, მეცნიერება პროგნოზირებადია, შემოქმედება – არაპროგნოზირებადი…), ერთი სიტყვით, თუ წმინდა იდეის დონეზე განვიხილავთ მეცნიერებასა და შემოქმედებას, ამოცანის გარდა, საერთო არაფერი აქვთ. თუმცა აქედან საბოლოო და გამოყენებითი დასკვნების გაკეთება სწორი არ იქნება, ვინაიდან პრაქტიკულად – ასე ვთქვათ, “ბუნებაში” – არც მეცნიერება არსებოს წმინდა სახით და არც შემოქმედება. როგორც კი საქმე აქტივობაზე მიდგება, ისინი ერთმანეთის სამოქმედო არეში იჭრებიან, რაც მეთოდების გარკვეულ გაცვლა-გამოცვლასაც იწვევს (სწორედ ეს მქონდა მხედველობაში, როცა გითხარით, შემოქმედება ინტუიციისა და რაციონალიზმის თანამშრომლობაა მეთქი). მეთოდთა და იარაღთა ამგვარი გაცვლა-გამოცვლა ზოგჯერ ქმნის შთაბეჭდილებას, თითქოს განსხვავება არც ისე დიდი იყოს, მაგრამ ეს შეცდომაა. ამის ერთი ყველაზე მკაფიო დასტური სწორედ გამოთქმა “ბოლო მიღწევებია”, რომელიც მეცნიერებაში სავსებით ბუნებრივია, შემოქმედებაში კი – სრულიად გამოუსადეგარი. საქმე ის არის, რომ იგი ორი ასპექტისაგან შედგება: ერთია ქრონოლოგიურად ბოლო, ხოლო მეორე – ისტორიულად საუკეთესო. და იმისათვის, რომ ამ გამოთქმას ჰქონდეს აზრი და არსებობის უფლება, ეს ორი ასპექტი ერთმანეთს უნდა თანხვდებოდეს. მეცნიერებაში თანხვდება კიდეც; მეცნიერება კოლექტიური მშენებლობაა, სადაც ყველა მშენებელი ერთი საერთო გეგმის შესაბამისად შრომობს, რის გამოც შენობა მეთოდურად მიიწევს მაღლა და ყოველ მოცემულ მომენტში განვითარების აპოგეაშია. მეცნიერი, ჩვეულებრივ, კი არ იწყებს, არამედ აგრძელებს და, ამ თვალსაზრისით, შეიძლება ითქვას, წინამორბედთა მხრებზე დგას. ამიტომ, რა მწირი და ღატაკიც უნდა იყოს ეპოქა, მეცნიერების დონე ყოველთვის უფრო მაღალია, ვიდრე წინმავალ ეპოქაში იყო, ანუ, სხვანაირად რომ ვთქვათ, მეცნიერებაში გამოთქმა “ბოლო მიღწევები” სავსებით სამართლიანია, ვინაიდან მისი ორივე ასპექტი ყოველთვის, დროის ყოველ წერტილში, სახეზეა. შემოქმედების გზა სხვანაირია. შემოქმედება ობიექტური კანონებით არ იმართება. იგი იმპულსურია, ფეთქებადი, გარკვეული მიახლოებით შეიძლება ითქვას – ერთჯერადი, მასში ძალზე დიდია არაცნობიერი ნაკადი. ამიტომ რაციონალური შესწავლისა და “ათვისებას” ბოლომდე არ ექვემდებარება. შემოქმედება რაღაც დოზითა და რაღაც დონეზე ყოველთვის გაუგებარია. იგი, შეიძლება ითქვას, “დახურული პროცესია” და ჰერმეტულ კალაპოტში მიედინება. ამიტომ შეუძლებელია, რომელიმე შემოქმედმა სხვა რომელიმე შემოქმედი საყრდენად გამოიყენოს (მხედველობაში არა მაქვს ეპიგონობა, რაც სულ სხვა რამაა). შემოქმედი სხვის მხრებზე ვერ დადგება. შემოქმედი მხოლოდ საკუთარ თავს ეყრდნობა და საკუთარ გამოცდილებას აყალიბებს, რომელიც უნიკალურია, აბსოლუტურად დამოუკიდებელი და უკიდურესად სუბიექტური. აქედან კი იოლად გამოდის დასკვნა, რომ გამოთქმა “ბოლო მირწევები” შემოქმედებას ვერ მიესადაგება, ვინაიდან, არათუ ყოველთვის, ძალზე იშვიათად თუ მოხდება (კაცობრიობის მთელი ისტორია ამის დასტურია), რომ ეს ასპექტები ერთმანეთს თანხვდეს. პირადად ჩემთვის – შემოქმედებაში, მოგეხსენებათ, გემოვნება ბატონობს და არა ობიექტური საზომი – ამ ასპექტთა უკანასკნელი თანხვედრა, როცა “ბოლო” და “საუკეთესო” გვერდიგვერდ აღმოჩნდნენ, მოხდა მეთექვსმეტე საუკუნის დასასრულს და მეჩვიდმეტე საუკუნის დასაწყისში, როცა ეს ასპექტები შექსპირის შემოქმედებით ბადეში მოჰყვა (ხოლო თუ შექსპირის მასშტაბების სიღრმესა და სივრცეს გავითვალისწინებთ, შესაძლოა მეტად აღარც მოხდეს). ყოველი შემოქმედი თვითონ იგონებს საკუთარ ველოსიპედს. მაგრამ აქ ერთი ყურადსაღები გარემოებაა: ეს “ველოსიპედები” ერთმანეთის გზას არ კვეთენ და ერთმანეთს არ ეჯახებიან. და, ბოლოს და ბოლოს, მგონი შეკითხვის ძირითად ნაწილსაც მივადექით: შემოქმედი საკუთარ სამყაროს თავისუფალ განზომილებაში ქმნის და არა კოორდინატებით შემოღობილ სისტემაში, ამიტომ “ადგილს” ამ სიტყვის ფიზიკური გაგებით – თუნდაც აბსტრაქტული გრაფიკის გაგებით – არ საჭიროებს. აქედან გამომდინარე, შემოქმედებაში, განსხვავებით მეცნიერებისგან, არც კონკურენციის კანონი მოქმედებს, რომლის თანახმადაც ორ სხვადასხვა სხეულს ერთსა და იმავე დროს ერთი და იმავე ადგილის დაკავება არ შეუძლია. ამის მიზეზი ის უნდა იყოს, რომ მეცნიერებაში შეფასების კრიტერიუმია “სწორი”, შემოქმედებაში კი – “კარგი”. “სწორი” და “კარგი” რიგი თვისებებით დიამეტრულად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. მაგალითად, ერთ კითხვაზე ორი სწორი პასუხის გაცემა, ალბათ, შეუძლებელია, ორი კარგი პასუხის გაცემა – სავსებით ბუნებრივია. ანდა ასე ვთქვათ: ორი სწორი თეორია ერთი და იმავე პრობლემის შესახებ ერთდროულად ვერ იარსებებს, ორი კარგი ლექსი კი ერთსა და იმავე თემაზე ერთმანეთს სავსებით არ უშლის ხელს, ვინაიდან “სწორი” სივრცე-დროის ცნებაა, “კარგი” კი განზომილების (როდესაც კონკურენციის შეუძლებლობაზე ვლაპარაკობთ შემოქმედებაში, ერთმანეთში არ უნდა ავურიოთ ბუნებრივი კონკურენცია და ამბიციათა შეჯიბრი. ამბიციათა შეჯიბრი შემოქმედებაში გაცილებით უფრო ხშირია, ვიდრე მეცნიერებაში, მაგრამ ეს კონკურენცია არ არის, ეს მორალის სფეროა. შემოქმედს კი საკუთარ შესაძლებლობათა რეალიზაციას სულ სხვა რამ აიძულებს). ადამიანებს შორის მრავალი განსხვავება და მრავალი მსგავსებაა. არ არსებობს ადამიანი, რომელიც რაღაც ნიშნებით ყველა დანარჩენ ადამიანებს არ ჰგავდეს, და არ არსებობს ადამიანი, რომელიც რაღაც ნიშნებით ყველა დანარჩენი ადამიანებისგან არ განსხვავდებოდეს. ასევეა ნიჭიც. არ არსებობს ნიჭი, რომელიც რაღაც ნიშნებით ყველა დანარჩენ ნიჭს არ ჰგავდეს, და არ არსებობს ნიჭი, რომელიც რაღაც ნიშნებით ყველა დანარჩენი ნიჭისგან არ განსხვავდებოდეს. ამ თვისებებს ემყარება მეცნიერებაცა და შემოქმედებაც. ოღონდ, მეცნიერება უმთავრესად ემყარება მსგავსებათა ჯაჭვს, ხოლო შემოქმედება – განსხვავებებს. ამიტომ, როცა შემოქმედებითი ვარსკვლავი დაიბადება და გეზს “შემოქმედებითი ცისკენ” აიღებს, ვერავითარი დაბრკოლება, ვერავითარი გრაფიკი და ვერავითარი ბოლო მიღწევა წინ ვერ დაუდგება, ვინაიდან იგი “განსხვავების” გზას მისდევს. შემოქმედს საკუთარი სამყარო “საერთო” შემოქმედებით სამყაროში არა აქვს საძებარი. შემოქმედს საკუთარი სამყარო დაბადებით დაჰყვება. და თუ მაინც ეძებს, ეძებს არა სამყაროს – თუმცა თვითონ შეიძლება გულწრფელად ეგონოს, რომ საკუთარ სამყაროს ეძებს – არამედ კვარცხლბეკს, რომელზედაც ეს სამყარო ყველაზე მკაფიოდ გამოჩნდება. ასე რომ, თუ კაცს მომადლებული აქვს ნიჭი სიყვარულისა (სიძულვილის ნიჭის ჩათვლით) და ნიჭი სიყვარულის გამოთქმისა, მას თამამად შეუძლია გარემომცველი სამყარო განიხილოს, როგორც მისივე სამყაროს ანარეკლი და ნიჭი, რომელიც მაღლით მიეცა და რომელიც თავისი ბუნებით აბსოლუტურად ინდივიდუალურია, მხოლოდ საკუთარი განზომილების შექმნაზე დააბანდოს. ასე შვრებოდა ყველა ჭეშმარიტი შემოქმედი. ასე იზამენ მომავალშიც. ასე იზამენ ყოველთვის, ვინაიდან ასეთია შემოქმედების კანონი.

- “თუ ვილაპარაკებთ ძალიან სერიოზულად (ან ძალიან არასერიოზულად), მწერალს ერთადერთი რამ მოეთხოვება: შედევრები წეროს” – ეს თქვენი სიტყვებია. იქნებ დაგვისახელოთ ის შედევრები, რომლებიც აუცილებლად უნდა იცოდნენ დამწყებმა მწერებმა, რაიმე ღირებული რომ შექმნან?

- ეს შეკითხვა ერთგვარად წინა შეკითხვას უკავშირდება. და რაკი ჯერჯერობით პოზიცია არ შემიცვლია, ჩემი მტკიცე აზრია, რომ მწერალი მწერალს წერაში ვერ დაეხმარება და მწერალი მწერალს საყრდენად ვერ გამოადგება. შედევრები გვამდიდრებს და გვწმენდს, მაგრამ არ გვასწავლის და არ გვწვრთნის. შემოქმედებას ამგვარი დანიშნულება არა აქვს. “ღვთაებრივი კომედიის” წაკითხვა გამდიდრებით ცოტ-ცოტა ყველას გვამდიდრებს – მწერალი ვიქნებით თუ არამწერალი, მაგრამ დაწერით ვერავის ვერაფერს დაგვაწერინებს – ვერც მწერალს და ვერც არამწერალს. შედევრეების კითხვას – საერთოდ, კითხვას – მხოლოდ ემოციური ცოდნა მოაქვს, ემოციურ ცოდნას კი გამოყენებითი მნიშვნელობა არა აქვს. ყოველი შემოქმედი, როგორც უკვე მოგახსენეთ, თავის “ჰერმეტულ უსასრულობაში” ცხოვრობს და საკუთარ, აბსოლუტურად დამოუკიდებელ გამოცდილებას ქმნის. შემოქმედებითი ბიძგი შეიძლება ყველაფერმა მოგცეს, მათ შორის, სხვისმა შედევრმაც, მაგრამ სხვისი შედევრით მწერალი თავის შედევრს ვერ შექმნის. ჰომეროსმა რომ “ოდისეა” შეთხზა, არც “ჰამლეტი” ჰქონდა წაკითხული, არც “დაკარგული დროის ძებნაში” და არც “ჯადოსნური მთა”. რომ ჰქონოდა, მაინც “ოდისეას” შეთხზავდა და შეთხზავდა, ალბათ, ზუსტად იმავე “ოდისეას”, ვინაიდან ასეთი სახის შედევრზე იყო მაღლით დაგეშილი და სხვა შედევრები ამ ზეგარდმო საქმიანობაში ვერავითარ კორექტივს ვერ შეიტანდნენ. შედევრები ყველას თანაბრად ეკუთვნის და ყველამ თანაბრად უნდა იკითხოს, ვისაც კი სულიერ ცხოვრებაზე აქვს პრეტენზია. მაგრამ როცა შექსპირს ვკითხულობთ, ჩვენ – ვინც უნდა ვიყოთ ჩვენ – მკითხველი ვართ და შექსპირი ღვთაებრივი შემოქმედია, ხოლო როცა ჩვენ თვითონ ჩვენს შემოქმედებით უღრანებში დავძრწით, ჩვენ – როგორიც უნდა ვიყოთ ჩვენ და როგორიც უნდა იყოს ჩვენი უღრანები – შემოქმედი ვართ, შექსპირი კი ამ დროს – ბოდიში და – ბუზია. მერე, როცა ჩვენ, ასე ვთქვათ, “ამ ქვეყანას დავუბრუნდებით” და ჩვენს შემოქმედებით ნადავლს (თუნდაც “ნაცოდვილარი” ვთქვათ) დღის სინათლეზე გამოვიტანთ, უფრო რეალური ვარაუდი, ცხადია, ის არის, რომ შექსპირის ღვთაებრიობის გვერდით ბუზად გამოვჩნდეთ, მაგრამ თავად პრინციპს, წესს, შემოქმედების თვისებას ეს არ ცვლის… შედევრების შემდგომ ჩამოთვლას, არა მგონია, რაიმე აზრი ჰქონდეს, მით უფრო, რომ გვარიანად გრძელი სია გამომივიდა და, გარდა ამისა, მსგავსი სია ყველას თავისი საკუთარი აქვს. საბოლოოდ შედევრებთან დაკავშირებით ერთი შემიძლია ვთქვა: ვიკითხოთ შედევრები, გავმდიდრდეთ შედევრებით და ვიცხოვროთ შედევრებით, მაგრამ იმ მომენტში, როცა ჩვენ რაიმეს თვითონ ვქმნით, რაიმეს ვიგონებთ, რაიმეს ვთხზავთ, ყველა შედევრი დავივიწყოთ და მხოლოდ საკუთარ სიღრმეებში ვიტრიალოთ… თუ გვინდა რაიმე ღირებული შევქმნათ.

- ძალიან მღელვარე კამათები მომისმენია ამის შესაცებ და ახლა თქვენ გეკითხებით – შეიძლება თუ არა მხატვრულ ნაწარმოებს ჰქონდეს ორი ფინალი – ერთი ყალბი, მეორე ნამდვილი?

- შემოქმედების კანონები – ის, რაც საყოველთაოა, აუცილებელი და უცვლელი – ალბათ, სულ რამდენიმე, ძალზე ზოგად და მარტივ დებულებაზე შეიძლება იქნეს დაყვანილი. და როცა ეს დებულებები, ეს რამდენიმე, ასე ვთქვათ, შემოქმედებითი მცნება სრულდება, დანარჩენი ყველაფერი დასაშვებია. შემოქმედება თავფისი ბუნებით ანტირეალისტურია, რაც პრაქტიკულად უსასრულოდ ფართო ასპარეზს აძლევს შემოქმედს, რომელიც, როგორც შემოქმედი, უამისოდაც თავისუფლების შვილია და, თუ ზემოთ მოხსენიებულ ფუძემდებლურ დებულებებს არ ჩავთვლით, საკუთარი ფანტაზიის, ჭკუისა და გამოვნების გარდა სხვას არაფერს უწევს ანგარიშს. “ორი ფინალის” პრობლემა ძალზე კონკრეტული პრობლემაა საიმისოდ, რომ ფუძემდებლური კანონების მიერ იყოს აკრძალული, მაშასადამე, დასაშვებია. ნაწარმოებს შეიძლება ორი ფინალიც ჰქონდეს და მეტიც, ორონდ იმ “ესთეტიკური პირობით”, რომ ეს თვითმიზანი არ უნდა იყოს და ბუნებრივად გამომდინარეობდეს ნაწარმოების სულიდან და შინაგანი განვითარებიდან. სხვაფრივ აქაც, ისევე როგორც ყველგან, ნიჭია გადამწყვეტი და ფინალთა რაოდენობაც ნიჭმა უნდა განსაზღვროს. ნიჭიერი კაცის ხელში ორმაგმა ფინალმა შეიძლება დიდი ეფექტიც მოახდინოს, უნიჭო კაცის ხელში კი გაუგებრობის მიზეზი შეიქნას (მაგრამ ეს სულ სხვა რამაა და პრინციპზე არაფერს გვეუბნება).

- რა შეიცვალა წლების განმავლობაში თქვენეული წერის მანერაში, რა გადააფასეთ, რა დატოვეთ და გააღრმავეთ?

- არსებითი არაფერი. წერის მანერა, რამდენადაც შეიძლება, კაცმა საკუთარ მანერაზე ილაპარაკოს, არ შეცვლილა. თვისობრივად არ შეცვლილა, ხარისხობრივად, ვფიქრობ, შეიცვალა.

- როგორ მუშაობს მწერალი ჯემალ ქარჩხაძე თავის სამუშაო ინსტრუმენტზე – ენაზე? ვის გამოცდილებას ეფუძნება, როგორ ურრმავდება სიტყვას? როგორ აღწევს იმ მოქნილობასა და სილაღეს, ასე რომ განასხვავებს ყველასგან?

- არავის გამოცდილებას არ ვეფუძნები, ჩემი გზით მივდივარ და ჩემს საკუთარ გამოცდილებას ვქმნი. საერთოდ, არა მგონია, ამ საქმეში სხვისი გამოცდილება კაცს დიდად გამოადგეს. ვისაც ენის ცოდნა უნდა, თავისი კერძო ბილიკი უნდა გაჭრას ენაში. ჩემი აზრით, ძირითადად ასე იქცევიან, ყველა საკუთარი გზით მიდის და საკუთარ გამოცდილებას აგროვებს; მართალია, ზოგჯერ ორი სხვადასხვა გზა ერთმანეთს შეეყრება და ერთმანეთს გადაკვეთს, შესაძლოა, რაღაც მონაკვეთი ერთადაც გაიარონ, მაგრამ ეს გამოცდილებათა გამოყენება არ არის, ეს შემთხვევითი შეხვედრაა, რომელიც არსებით კვალს არ ტოვებს.
ეს გრძელი გზაა და, თუ მაინცდამაინც შეჯიბრმა არ გაგიტაცა და გულისყური არ გაგეფანტა, ამ გზაზე კაცმა შეიძლება ბევრი რამ ისწავლო. ერთ-ერთი პირველი (და მოულოდნელი) შთაბეჭდილება მას შემდეგ, რაც ენას საკმაოდ მიუახლოვდები და იგი შენს წინაშე წამით მთელ ჰორიზონტს დაფარავს, არის აზრი, რომლის ჭეშმარიტებას სადავოდ აღარასოდეს გახდით: ენა თურმე ის არ ყოფილა, რაც გვეგონა.
ადამიანი ენის შიგნით იმყოფება და, ამგვარად, გარკვეული აზრით, თავადაა მისი შემადგენელი ნაწილი. შემადგენელ ნაწილს კი შეუძლებელია ობიქტური ცოდნა ჰქონდეს მთელის შესახებ. ყველა, სპეციალისტი თუ დილეტანტი, მხოლოდ წარმოდგენას იქმნის და შეხედუკლებას აყალიბებს, რომლებიც მეტ-ნაკლებად (მაგრამ აპრიორულად) სუბიექტურია. სუბიექტური, ცხადია, მაინცდამაინც მცდარს არ ნიშნავს. სუბიექტური უფრო, ალბათ, ობიექტურის ნაწილია, რომელიც კონტექსტიდან ამოღებულია და ცალკეა გამოტანილი, თუმცა ამის დადგენა საქმეს ვერ შველის. დღესდღეობით თამამად და ობიექტურად ენის შესახებ, ალბათ, მხოლოდ ის შეიძლება ითქვას, ზემოთ რომ უკვე ვთქვით – ენა ის არ არის, რაც გვგონია.
განსხვავებით ცხოველისაგან, რომელიც ორ განზომილებაში – დროსა და სივრცეში – ცხოვრობს, ადამიანი ცხოვრობს სამ განზომილებაში – დროში, სივრცეში და ენაში. აქედან გამომდინარე კი, ალბათ, შეიძლება ენის ერთი – ცხადია, პირობითი და მიახლოებითი – განსაზღვრება ასეც ჩამოვაყალიბოთ: ენა არის ადამიანობის განხორციელების სპეციფიკური პირობა, ან – თუ ხატოვანებას ვარჩევ – ღვთივ დანიშნული მეგზური ადამიანის დანიშნულების გზაზე. როგორც დროისა და სივრცის განზომილებას, ენის განზომილებასაც არსებობის ორი დონე აქვს: იდეალური და კონკრეტული. ენის იდეას – ეგებ უფრო სწორია ვთქვათ, ედემის ენას – გრძნობად სამყაროში მეტყველება შეესაბამება. მეტყველება უკვე დედა-ენაა და დედა-ენა – კონკრეტული დონის ენა – შეიძლება სამშობლოს ცნებას გავუტოლოთ. ვთქვათ, ასე: ჩვენი მიწა ჩვენი ყოფიერების სამშობლოა, ცვენი ენა ჩვენი სულიერების სამშობლოა. მართალია, ჩვენსი უფრო იქითკენ იხრებიან, რომ ენის ცნება კი არ გაუტოლონ სამშობლოს ცნებას, არამედ დაუქვემდებარონ, ამიტომ ურჩევნიათ დედა-ენა განსაზღრონ, როგორც ეროვნული კუთვნილების გამოხატულება ან ეროვნული თვითშეგნების ერთ-ერთი პირობა, მაგრამ ეს შეცდომაა, რასაც საფუძველი, გარდა სტიქიური მატერიალიზმისა, ის უდევს, რომ ჩვენი ფორმალური და ხშირად ალოგიკური პატრიოტიზმი ცნება “ეროვნულში” ისეთი რამეების ჩატევას ცდილობს, რაც არ ეტევა. სინამდვილეში ენა თავად არის “მესაკუთრე” და “ენობრივი კუთვნილება” არანაკლებ მაღალი რანგის ცნებაა, ვიდრე “ეროვნული კუთვნილება” (მშობლიუირ ენის ნოსტალგიაც ისეთივე ფაქტია, როგორც მშობლიური ქვეყნის ნოსტალგია, და ენის დაკარგვაც ისეთივე ტრაგედიაა, როგორც ქვეყნის დაკარგვა).
თუ კონკრეტულად და წმინდა პრაგმატული კუთხიდან შევხედავთ, ენა, რა თქმა უნდა, სამუშაო ინსტრუმენტია და ჩვენ ყველანი მას ამ დანიშნულებით ვიყენებთ. გარდა ამისა, ენა კომუნკაციის საშუალებაა და ჩვენ ყველანი მას ამ დანიშნულებითაც ვიყენებთ. მაგრამ ენა ინსტრუმენტია მხოლოდ იმ აზრით, რომ ინსტრუმენტიცაა და კომუნიკაციის საშუალებაა მხოლოდ იმ აზრით, რომ კომუნიკაციის საშუალებაცაა. შედარება რომ მოვიშველიოთ, ენის ის ნაწილი, რომელიც ინსტრუმენტი და კომუნიკაციის საშუალებაა, მრავალქიმიანი ვარსკვლავის ერთი ქიმია. უაღრესად მნიშვნელოვანი, მაგრამ ერთი. ერთი ქიმის მიხედვით სხვა ქიმებზე ლაპარაკი ძნელია, თავად ვარსკვლავზე ლაპარაკი კი, საერთოდ, შეუძლებელია, ვინაიდან ვარსკვლავი, მოგეხსენებათ, ის არ არის, რაც მისი ქიმი.
ეს ქიმი ცნობიერ არეში დევს და, ასე თუ ისე, შესწავლილია. ჩვენ ყველანი აქ ვცხოვრობთ, ამ ქიმზე, იგია ცვენი ენა – სამშობლო და ამიტომ მას, ჩვეულებრივ, ვარსკვლავთან ვაიგივებთ. ეს ჩვენი ყოველდღიური მოხმარების ენაა, ჩვენი პრაქტიკული ლოგიკისა და პრაქტიკული რაციონალიზმის ენა, რომელსაც მიზეზ-შედეგობრიობა ქსოვს და გრამატიკა მართავს. ეს არის ჩვენი ყოფიერების “სახელმწიფო ენა”. ეს ისეთი სიბრტყეა, სადაც ენის კრიტერიუმი არის “სწორი” და იგი, შესაბამისად, მეცნიერების სფეროს განეკუთვნება. სამაგიეროდ, ეს ის სიბრტყეცაა, სადაც ენა აზროვნებას ზედროული მოლოდინისაგან ათავისუფლებს (რაც იგივე თვითგანთავისუფლების აქტია, ვინაიდან ენა და აზროვნება ერთი ფურცლის ორი გვერდია და მათი დაცალცალკევება მხოლოდ იდეაშია შესაძლებელი), რათა მასთან ერთად ადამიანი მანამდე უცნობი ჭეშმარიტების გზაზე გაიყვანოს.
ერთი სიტყვით, ეს არის ენის ის ნაწილი, რომელიც “მოგვეცა”. დანარჩენი ჩვენ თვითონ უნდა მოვიპოვოთ. მოვიპოვოთ და არა შევიმეცნოთ. შემეცნება ადამიანის ერთი თანდაყოლილი თვისებათაგანია. ჩვენ ისე ვართ მოწყობილი, რომ, რისი შემეცნებაც შეგვიძლია, მისი შეუმეცნებლობა არ შეგვიძლია. ასე რომ, ცნობისწადილი ადამიანს უეჭველად აიძულებდა ენის საიდუმლო გამოეკვლია, მაგრამ საქმე ისაა, რომ ეს გამოკვლევა იქნებოდა და არა ფლობა. ხოლო რაკი ადამიანი არა კომპიუტერული საპიენსია, არამედ ფაბერული საპიენსი, იგი ენის შემეცნებას ვერ დასჯერდება, მას ენა უნდა შეესისხლხორცებინა, რათა ფაბერს განხორციელება შეძლებოდა.
მაგრამ აქ ვარსკვლავის შედარება აღარ გამოდგება, იგი სხვა შედარებით უნდა შეიცვალოს. კერძოდ, ახლა ენა უნდა შევადაროთ ვეება დაბურულ ტყეს, რომელიც პატარა, მზიანი მდელოთი თავდება. სწორედ ეს მდელო, ტყის ეს პერიფერია, სადაც ტყე უკვე ტყე აღარ არის, ცვლის ახალ შედარებაში იმას, რაც ადრე ვარსკვლავის ქიმის სახელით მოვიხსენიე. ეს მდელოა ჩვენი ცხოვრების ასპარეზი, ხოლო მის უკან დიდი, უღრანი, იდუმალი ტყეა, სადაც მოუსვენარი ადამიანები დადიან, რათა გონებით კი არ ჩაწვდნენ ენის იდუმალებას, არამედ ერთიანად ჩაეფლონ ამ იდუმალებაში და საპიენსის ფაბერული მისტერია განახორციელონ.
ყველა არა; ზოგს ის საკვები ჰყოფნის (ან ჰგონია, რომ ჰყოფნის), რასაც მდელოზე შოულობს. თუმცა ასეთები, მე მგონი, ცოტანი არიან. უმრავლესობა აიკრავს ხოლმე გუდა-ნაბადს და ყოველ დილით დაადგება ტყის გზას. ნაწილი შორს არ მიდის. ეზარება. ან ეშინია. გასცდებიან თუ არა მდელოს, იქვე, ჩეროში წამოწვებიან; ამიტომ ბევრს ვერაფერს შოულობენ. მხოლოდ გაბედულები, შეუპოვრები, ცნობისწადილით შეპყრობილები შედიან ღრმად და ღრმად, და რაც უფრო ღრმად შედიან, მით უფრო ამაღლებულები და გამდიდრებულები ბრუნდებიან უკან. ვისაც გაბედულების გარდა ერთგულებაც აღმოაჩნდება – ერთგულება უფრო დიდი განძია, ვიდრე გაბედულება – ადრე თუ გვიან შესაფერის ჯილდოსაც იღებს, რასაც ის ფაქტი ადასტურებს, რომ დიდ მწერალთა სიდიდე, თუ მეტი არა, სანახევროდ მაინც, ენას ეყრდნობა.
აქ, უღრანი ტყის დიდებულ იდუმალებაში ერთბაშად (და თავისი მოულოდნელობის გამო ზოგჯერ ცოტა საშიში სახით) ხორცს ისხამს ბანალური გამოთქმა, რომელშიაც უკვე დიდი ხანია შინაარსს აღარ ვდებთ და მხოლოდ ისე, ფორმალურად, ერთგვარ “სიტყვის მასალად” ვხმარობთ. ეს არის გამოთქმა “ენის გრძნობა”. სინამდვილეში ენის გრძნობა სავსებით რეალური რამ არის. მეტიც: სავსებით აუცილებელი რამ. ცოტა უხეშად და ცოტა სქემატურად რომ ვთქვათ და პრობლემას მხოლოდ ერთი მხრიდნა შევხედოთ, ენის გრძნობა შეგვიძლია შევადაროთ მუსიკალურ სმენას: როგორც შეუძლებელია ოპერა სავალალო შედეგამდე არ მივიდეს, თუ მის ავტორს მუსიკალური სმენა არა აქვს, ასე შეუძლებელია რომანიც იმავე სავალალო შედეგამდე არ მივიდეს, თუ მის ავტორს ენის გრძნობა არა აქვს. თუ ცოტა ხედვის კუთხეს გავიფართოვებთ, ენის გრძნობა შეიძლება წარმოგვიდგეს, როგორც ენის ცოდნა გაუცნობიერებელ დონეზე, როცა შეგვიძლია გონების კონტროლზე ნაწილობრივ უარი ვთქვათ და სიტყვათა და ფრაზათა სტიქიასთან ნდობის უმავთულო კავშირი დავამყაროთ. უფრო სერიოზულად კი ენის გრძნობა, ალბათ, მაშინ ხორციელდება, როცა ენის ურიცხვ სახელთაგან იმ ერთადერთს მიაგნებთ და მოირგებთ, რომელიც იმთავითვე თქვენთვის და მხოლოდ თქვენთვის იყო განკუთვნილი. ეს ის ნახევრად რეალური ვითარებაა, რომლის საფუძველზეც ოდესღაც ითქვა და მერე მრავალგზის იქნა გამეორებული, რომ ყოველ მწერალს თავისი საკუთარი ენა აქვს. ეს დებულება ჭეშმარიტია და მხოლოდ ის შეიძლება დაემატოს, რომ თავისი საკუთარი ენა აქვს ყოველ მწერალს, ვინც ენის ის ერთადერთ ეგზემპლარად არსებული სახე იპოვა, რომელზედაც მისი სახელი იყო ამოქარგული (ეს დამატება იმის სათქმელად დამჭირდა, რომ, თუ მწერალმა ურიცხვ სახეში თავისი ვერ იცნო და უგუნურებითა თუ პატიოსანი შეცდომით სხვა აიღო, ამას შედეგად მოჰყვება შეუთავსებლობა, სიყალბე და საბოლოოდ – ენის ორგულობა, რაც – ყოველ შემთხვევაში, ჩვენში – სამწუხაროდ, ფრიად გავრცელებული პარადოქსია). ასეთი მსჯელობა – სავსებით შეგნებილი მაქვს – მთლად რეალისტური არა ჩანს, მაგრამ ისიც უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ენა ადამიანს ეძლევა, როგორც წმინდა სუბიექტური ჭეშმარიტება და ადამიანიც, თავის მხრივ, ენის პოზიციიდან ასევე წმინდა სუბიექტური ჭეშმარიტებაა.
ენის გრძნობას მოძებნა არ სჭირდება. როცა დიდხანს დადიხარ ამ საკვირველ ტყეში, დიდხანს სუნთქავ აქაურ ჰაერს, რომელიც, ვიდრე შეეჩვეოდე, ძალზე სპეციფიკურია და ისე მოქმედებს, ირგვლივ ყოველივე ქაოსი გგონია, და მხოლოდ მერე და მერე, თანდათან აღმოაჩენ ამ “ქაოსის” ჰარმონიას, როცა დიდხანს უსმენ ფოთლების შრიალს, ჩიტების გალობას, ნაკადულების რაკრაკს, იგი თავისთავად იღვიძებს (ან იბადება. მე არ ვიცი, თანდაყოლილია ენის გრძნობა თუ რაიმე პირობების შესრულებაა საჭირო მისი მოპოვებისათვის), იღვიძებს, როგორც მეგზური, რომელიც, თუ კაცს თვალი, ყური და გული გაქვს, ენის შესაბამის საშენო სახესაც გაპოვნინებს და ენასთან ურთიერთობის საშენო წესებსაც გასწავლის.
ენას აქ სხვაც მრავალი ისეთი თვისება აქვს, რაც პერიფერიულ მდელოზე, სადაც იგი თვნიერი მსახურია და მსახურის შესაფერისი მორჩილებით ასრულებს თავის მოვალეობას, შეუმჩნეველია.
ის “მორჩილი მსახური” აქ სამეფო ტახტზე ზის და, როგორც ყველა, ვინც სამეფო ტახტზე ზის, ერთსა და იმავე დროს მწყალობელიცაა და დაუნდობელიც. მწყალობელია ერთგულთა მიმართ, დაუნდობელია ორგულთა მიმართ. ეს ბანალური ფრაზაა, მაგრამ ის კი აღარ არის ბანალური, რომ ენა მკაცრად განასხვავებს ერთგულებასა და ერთგულების ნიღაბს. ენისთვის ერთგულია არა პირმოთნე, არამედ ის, ვინც სიმართლით ემსახსურება, ხოლო ორგულია ის, ვინც სიმართლის გზას გადაუხვევს. ამიტომ ჩვენც, ვიდრე იდუმალ ტყეში შევალთ, რათა ენას მივეახლოთ, ჯერ მტვერი კარგად უნდა ჩამოვიბერტყოთ. ზემოთ ვთქვი, ენას ურიცხვი სახე აქვს მეთქი. ეს ურიცხვი სახე ურიცხვი ნიუანსებით იქსოვება – ურიცხვი ფერებით, ურიცხვი ხაზებით, ურიცხვი ინტონაციებით, ურიცხვი შეხამებებით… მეორე მხრივ, ჩვენც, ყოველ ჩვნგანს, ჩვენი ხასიათი გვაქვს, ჩვენი სტილი, ჩვენი ფერი, ჩვენი მიდრეკილებანი. და თუ ზუსტად არ შეირჩა შესაბამისობა, თუ ჰარმონია არ დამყარდა ენასთან, თუ ზომა ზომას ვერ დავამთხვიეთ, ფერი ფერს და მნიშვნელობა მნიშვნელობას, ერთი სიტყვით, თუ ის ერთადერთი სახე ვერ ვიპოვეთ, რომელიც ჩვენს “ენობრივ ორბიტაზე” გაგვიყვანს, ჩვენ ყალბი ვიქნებით. სიყალბე ორგულობაა. ჩვენ ორგული ვიქნებით ხელმწიფე-ენისა და მის წყალობას ვერ ვეღირსებით.

1998 წელი.

December 20, 2008

გურამ დოჩანაშვილი

Filed under: ინტერვიუ — mimosfinn @ 10:45 am

“მწერალი სერვანტესი პლუს ვინმე ვიგინდარა არ არის ორი”,
ანუ
“კარგი ხართ, მაესტრო!”

(მიხო მოსულიშვილის თავისებურად კვიმატი ინტერვიუ გურამ დოჩანაშვილთან)

- არ ვიცი, გაგონებთ თუ არა აურელიანო სქელოს გასუქებამდე ანდა მის უფროსს, პოლკოვნიკ ჯანჯაკომო სემინარიოს, მარშალ ედმონდო ბეტანკურის უფროს ძმას, მაგრამ არ მინდა, ეს ინტერვიუ ისევე ჩაიშალოს, როგორც იმ მოთხრობაში სათაურით: “კაცი, რომელსაც ლიტერატურა ძლიერ უყვარდა” და ამიტომაც ეგებ ისე მესაუბროთ, როგორც რომელიმე კლიმს… თუკი ამაზე შევთანხმდებით, თქვენს მოულოდნელ და კარგ ნათქვამებზე მოწონების შეძახილი – “კარგი ხართ, მაესტრო” – ჩემზე იყოს!

- სიამოვნებით ვეცდები, გულწრფელად გიპასუხოთ. თქვენ ჩემთვის სანდო და ახლობელი და მიმზიდველი ხართ, როგორც პიროვნება და როგორც მწერალი.

- თქვენი მოთხრობის “იქამდე” პატარა, შვიდი წლის პერსონაჟი თავის ბებია ფაცას და პაპა სილოვან ემხვარს – ყოფილ “კნიაზსა” და “აფიცერს”, აგრეთვე იმათ ნათესაობას მისჩერებია, უსმენს და იმახსოვრებს ყველაფერს. იქვეა ექიმი მამაც და მშვენიერი სოფელი ღულელები… ალბათ, ესაა თვენი ბავშვობა, არა?

- დიახ; ჩემი ბავშვობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი.

- გთხოვთ, უნივერსიტეტი გაიხსენოთ, თქვენი სტუდენტობა, ლექტორები, მაშინდელი გარემო…

- კარგ ლექციებს ნაკლებად ვაცდენდი; მაგრამ ლექციების დიდი ნაწილი დიამატ-ისტმატისა და პოლიტეკონომია-სკკპ ისტორიისგან რახან შედგებოდა, მე უფრო უნივერსიტეტის ბაღი მაქვს დამთავრებული, რომლის უმანტიო რექტორიც შოთა ჩანტლაძე იყო, უფრო სწორად – გახლდათ.

- თქვენ გურამ რჩეულიშვილსაც იცნობდით, ხომ?

- ჩემდა საბედნიეროდ, ვიცნობდი; მთელი ქალაქის თვალისჩინი იყო, – ის მერე რა რომ, ზოგიერთისათვის დამაშინებელი თუ გამაღიზიანებელი – ჩაცმულობით თუ ქცევით, არადა, ამითაც აკვირვებდა და აკვირდებოდა ხალხს. სულით-ხორცამდე ნაღდი ვაჟკაცი გახლდათ; მთელი ხუთი წლით იყო უფროსი, და მხოლოდ ოცდაექვსისა გარდაიცვალა, მაგრამ, ვთქვათ და ოთხმოცი წელი რომ ვიცოცხლო, ოთხმოცდახუთი წლისა მეგონება, იმდენად წარუშლელი კვალი დატოვა ჩემზე.
პირველად მის ბინაში ვნახე, მაშინ ვერაზე ცხოვრობდა, ჩემი მეგობარი თეიმურაზ (ჯანო) მეტრეველი და მე მის ოჯახს ვესტუმრეთ, გურამ რჩეულიშვილის ოჯახში არმოვჩნდით, და თვალებდაჭყეტილები ვათვალიერებდით – კედლები მისი ერთ-ერთი ახლობელი მხატვრის გრაფიკით აჭრელებულიყო, უცნაური სახეები გვიმზერდნენ თუ იყურებოდნენ განზე, საწერ მაგიდაზე ადამიანის თავის ქალა ედო, და მიუხედავად იმისა, რომ დაკვრა არ იცოდა, ტახტზე ბრტყლად დადებული გიტარის რომელიმე სიმს როგორღაც დაგემოვნებით და ღონივრად ამოკენკავდა იმ საჩვენებელი თითით, სხვა ორ თითთან ერთად ძირითად დროს ნატანჯი და ბედნიერი კალმისტარი რომ ეჭირა და ჟღრიალს გაფაციცებული უგდებდა ყურს, თან ხანდახან ჩვენც შეგვათვალიერებდა; უცებ საშინელება გვკითხა – ხომ არ ვწერდით… ძალიან შევკრთი, მეჩვენებოდა (ხანდახან, ახლაც), რომ რაღაცა ასაკრძალ თუ საჩოთირო თუ ზედმეტად თამამ საქმეს თუნდაც ფარულად, მივდევდი, და, რაღა თქმა უნდა, ვივუარეთ, მაგრამ ჯონდოს პერანგის ჯიბეში ფანქრის წვერი დაუნახა და აბა ეს რად გინდაო… ჯონდო ძალიან შეცბა და, – ისეო… თურმე ისიც წერდა, ჩემსავით მალულად. რამდენიმე დრის შემდეგ “ცისკარი”-ს რედაქციაში, როგორც იქნა, გავბედე და მივედი. მანამდე ასეთი მღელვარება არ გადამხდენოდა. მიუხედავად იმისა, რომ რაღაცეები მქონდა გადატანილი, თვით შეყვარებაც კი, თან მერე სად ეს – საბავშვო ბაღში. ბატონ ვახტანგ ჭელიძეს დავუდე თუ არა ჩემი ნაცოდვილარი, მაშინვე გამოქცევა დავაპირე, მაგრამ დამადევნა, ელენესი რა ხარო… თუ არ წავიქცეოდი, არ მეგონა, მამიდაა-მეთქი, ვუთხარი, მეგონა, დავიღუპე, რადგან შინაურებმა თუ გაიგეს ესეც თუ მჭირდა, მთლად სამარცხვინო საქმეში გავმჟღავნდები-მეთქი… დიდი მოკითხვა გადაეციო…
არადა, მთელი დოჩანაშვილობა მაშინ ოთხნი ვიყავითY – ორი მამიდა, მამაჩემი და მე… უმცროსი მამიდაჩემი, ელენე, “მცხეთური ხელნაწერი”-ს, ბიბლიის ხუთწიგნეულის გამომცემელი, ბატონ გიორგი მელიქიშვილის მეუღლეა, რომელთანაც ბატონ ვახტანგს თურმე ბავშვობის დროინდელივე მეგობრობა აკავშირებდა, რა ვიცოდი ეს, თორემ რა მიმადგმევინებდა ამ ჟურნალში ფეხს… მერე სასწრაფოდ გამოვვარდი და ვიწრო კიბეზე თავჩაღუნულად ისე დავეშვი, ვიღაცას უცაბედად ძალიან დავეჯახე და, უნებურად რომ შევხედე, აბა თუ იცით, ვინ… – გურამ რჩეულიშვილი.
არასოდეს, არც მანამდე და არც შემდეგ, არავის დავუთვალიერებივარ ისე გამომცდელად და დაჟინებით, როგორც მან, მაშინ…

- თქვენ არქეოლოგადაც იმუშავეთ ერთხანს, რა მოგცათ ამან, როგორც მწერალს?

- ამ შეკითხვაზე ბატონ ჯუმბერ თითმერიასთან დიალოგიდან გავიმეორებ პასუხს: “უბედნიერესი ვარ, ჩემს სამ ძირითად ხელობათაგან ერთ-ერთი არქეოლოგობა რომ იყო. ოცდარვა არქეოლოგიური ექსპედიციის მონაწილე ვარ. წელიწადში ხანდახან რვა-ათი თვე არქეოლოგიურ გათხრებსა თუ დაზვერვებზე ვიყავი, ძირითადად იმერეთსა და აფხაზეთში, ხევსურეთსა და თუშეთს გარდა არაა საქართველოში კუთხე, “არქეოლოგიურად” არ მომევლოს, ხოლო არქეოლოგია – ესაა ხანდახან მზის ამოსვლიდან შებინდებამდე, დამაზრალ სიცივესა და აუტანელ ხვატში, მტვერში, თოვლსა თუ ჭყაპში შენი უტყვი და უცნობი წარსულის ძიებისა და ამომზეურების ძნელი და ასაღელვებელი რომანტიკა – ამ ხმამაღალი სიტყვისა ამ შემთხვევაში არ მეშინია. თანაც, თვეობით რომ ცხვორობ ხან ერთ, ხან მეორე და მეოცე სოფელში, მუშაობისას როგორ ეცნობი იქაურებს, შენს თანამედროვე ხალხსაც, და უნებურად როგორ აკვირდები და სწავლობ მათ, და იქ ყველანი, კარგები თუ პირიქით, როგორ უფრო შენები ხდებიან, რადგან შენები არიან…

- როდის დაიბეჭდეთ პირველად და როგორი იყო მაშინდელი ლიტერატურული გარემო?

- ათას ცხრაას სამოცდაერთ წელს, ჩვენს ამ ჟურნალში; მაშინდელი ლიტერატურული გარემო, ასე ვთქვათ, კარგა ძნელი კი იყო, მაგრამ კარგი და კეთილისმყოფელი ადამიანებით არცთუ ღარიბი.

- გვიამბეთ, როგორ სწავლობდით პროზის ოსტატობას?

- შეძლებისდაგვარად გულ და თავმოდგინედ.

- თავის სამუშაო ინსტრუმენტს, ქართულ ენას როგორ უნდა მიუდგეს დამწყები მწერალი? სიტყვა უნდა დაიმორჩილოს თუ თავად დაემორჩილოს? თქვენ როგორ მუშაობთ სიტყვაზე?

- ეს მუდამ ორმხრივი სიყვარული უნდა იყოს; არცთუ იშვიათად მხატვრულ ნაწარმოებებზე მეტი გატაცებით და გულისყურით ვკითხულობ ჩვენს ლექსიკონებს, განსაკუთრებით სულხან-საბასას.

- მწერლის თქვენეულ იდეალად ისევ თუ დარჩა: “მგელზე ამხედრებული ამაყი გლახა, არწივით მხარზე – ისიც არ იწურთნებაო, ამბობენ”. ეს ხალხური ლექსიდან უნდა მოდიოდეს: “კაი ყმა, მგელი, არწივი, არც ერთ არ გაიწურთნების…”

- რა თქმა უნდა.

- როგორც ერთგან წერთ, პროზას აქვს თავისი მკაცრი, ბრძნული კანონები, ხერხები, საშუალებები… ეგებ გაგვიზიაროთ თქვენეული გამოცდილება?

- თქვენ ეს იცით, მაგრამ რადგან სხვებისთვისაც ვსაუბრობთ, ვიტყვი, რომ ეს რამდენიმე მოთხრობაში მაქვს აღწერილი: “საქმე”, “იქამდე”, “თავფარავნელი ჭაბუკი”… განსაკუთრებით იმ რომანში, რომელსაც ახლა ვწერ… უფრო სწორად, ვეღარ ვწერ, ელექტრომომარაგების ჩვენეული ჭკუით მიდგომისა გამო… დიდი იმედით ველოდები გვიან გაზაფხულს, კიდევ კარგი რომ, მზით დათბობას და მის შუქს ვერ მოუხერხეს ვერაფერი.
დიდად ვნატრობ, რომ მომავალი ზამთრისათვის, თუ გავატანეთ, დღე-ღამეში ოცდაცხრა საათის ელექტროენერგიას თუ რა ჰქვია იმას არ დაგვპირდნენ, თორემ დილით ალბათ ის ნახევარსაათიანი ელექტროც აღარ გვექნება.

- კი გაიძახიან, რიტმი მხოლოდ პოეზიას აქვსო, მაგრამ პროზაშიც ხომ არსებობს? ეგებ მაგალითიც მოგეყვანათ?

- ყოველი ღირებული პროზაული ნაწარმოები – ამის უტყუარი მაგალითია.

- რა ადგილი და საზღვრები აქვს მეტაფორას პრიოზაში?
 
- როცა მეტაფორას მივადგები – უმთავრესია, ისევე როგორც აუარება რამ.

- როგორ ეძებთ ეპითეტს?

- ჩემი დაძაბული შასაძლებლობების ფარგლებში.

- ვის და რატომ თვლით ისეთ მწერლად, ვისი სტილისტიკაც უნდა შეისწავლოს მწერლობის მოწადინე კაცმა?

- ვერასოდეს მოიგონებს და შექმნის ადამიანი იმას, რაც ბიბლიაში არაა; მწერლის უპირველესი და უმთავრესი მოვალეობაა, ბიბლიის მარადი სიბრძნეები თუ გაფრთხილებები მთელი თავისი მწერლური ხერხებითა და საშუალებებით მიაწოდოს მკითხველს, ამიტომ: “სტილი – ეს ყველაფერია (ფლობერი)” – დიდ სიმართლედ ჟღერს. სტილი – ეს პირველ რიგში მშობლიური ენისა და ჩვენი ქართველი კლასიკოსების შესწავლაა, რომელთაგან უპირველეს სტილისტად გურამიშვილი მგონია, უცხოელებიდან კი – ფლობერი, სალტიკოვ-შჩედრინი, ფოლკნერი; ტოლსტოისა და თომას მანის სტილური მარავალმხრიობის საოცარი შემთხვევებიც განსაკუთრებულია.

- ნაწარმოების დამთავრების შემდეგ სიცარიელეში ხომ არა ხართ ხოლმე? თითქოს აღარ დაგრჩენიათ სიტყვები, გრძნობები, აზრები… არაფერი…

- რაღა თქმა უნდა, სიცარიელეში; იმდენი უნდა ჩადოს ყველა და ყოველგვარმა შემოქმედმა ნაწარმოებში, რომ არარაფერი შერჩეს, მაგრამ ეს მხოლოდ ორიოდე დღით, რადგან მათეული მისჯა – მოწყალეა.

- ნაწარმოებზე მუშაობისას თუ შეგხვედრიათ ისეთი ადგილები, დიდი ხნით რომ შეუფერხებიხართ და როგორ სძლევდით მათ?

- ძალიან ხშირად; ჩემს ჯერჯერობით ერთადერთ რომანზე მუშაობისას, შეფერხებისას, ათი მოთხრობა მაინც დავწერე, რომლებითაც ჩემთვის ძნელ ადგილებს, ასე ვთქვათ, ვუსაფრდებოდი და ვეპარებოდი. ერთმა სიტყვამ კი, უკვე მერე, პირდაპირ მომსპო – თვით წმინდა ღვთისმშობელზე, ასე ვთქვათ, “ეპითეტი” უნდა შემეფარდებინა, როგორია… წონადადება ასე იწყებოდა: “ლამაზია რომ, როგორც რო…” და მერე? როგორც რო – რა? ღვთისმშობლისადმი მოწიწებით მიძღვნილი ეპითეტები თუ შედარებები მაშინ ჩემდა სამარცხვინოდ არ ვიცოდი, და გინდაც მცოდნოდა, ვერც ერთს ვაკადრებდი ამაღლებულიდან ჩემს დაბალ ქაღალდზე გადმოტანას, თან, ამომიჩემდა რომ, ეს შედარება თუ ეპითეტი ორმარცვლიანი უნდა ყოფილიყო. თვენახევარი არაფერი გამიკეთებია, ამ სიტყვის ძებნის გარდა; რა და როგორიღ საშუალებები არ გამოვიყენე, მეპატიოს და, ძალად გამოთიშვებიც კი, და მერე, უცებ – “ლამაზია რომ, როგორც რო… – თვითონ!” მგონი, სწორი ვიყავი, ღვთისმშობელს სხვა რამ რა შეედრება, თუ არა თვითონ, მოწიწებლური ქებათა ქება, სადიდებელი, სამადლობელი, – სხვაა.

- ოთხმოციანო წლების უნივერსიტეტელ სტუდენტებს თქვენი “სამოსელი პირველისთვის” ნობელის პრემიაც კი მიუნიჭებიათ ხოლმე, მე შევსწრებივარ ასეთ საუბრებს. გვიამბეთ ამ რომანზე, როგორ მუშაობდით? თითქოსდა სფეროს გარშემო მოძრაობენ მისი პერსონაჟები და რაღაც დიდებული, ჰარმონიული მუსიკაც იგრძნობა ტექსტის მიღმა…

- ჩემი შესაძლებლობების ფარგლებში, მგონი პარიოსნად და ნებისყოფიანად ვმუშაობდი.

- უნდა შეისწავლოს თუ არა მწერლობის მოწადინე კაცმა ფილოსოფია, სხვადასხვა რელიგიური სისტემები, ხელოვნების სხვა დარგები, თუ ეს ფუჭი მცდელობა იქნება და მხოლოდ თავის ნიჭს უნდა მიენდოს?

- სხვა მეცნიერებებისა და რელიგიების შესწავლისა რა მოგახსენოთ, მაგრამ მთელი თავისი ნიჭი ქართველმა კაცმა მართლმადიდებლურ ქრისტიანობაში შეძლებისდაგვარად და უფრო მეტადაც კი ჩაღრმავებას უნდა მოანდომოს.

- ყურადღება უნდა მიაქციოს თუ არა მწერალმა კრიტიკას?

- რა ვიცი, ალბათ; თუმც, მწერლისათვის ყვერაფერი დასაკვირვებელი და საფიქრალი უნდა იყოს, ამიტომ, რასაკვირველია, თავხედობა და სიბრიყვეც კი.

- ამასწინათ ერთ ჟურნალში მთელი რუბრიკა ვნახე ამგვარი სათაურით – “კარცერი-ლუქსი”. თქვენ რას იტყვით, ცუდი იქნებოდა, ჯერ რამდენიმე, შემდეგ კი მეტი და მეტი კარცერ-ლუქსი რომ გვქონოდა საქართველოში – დაწყებული მთავრობის ზედა ეშელონებიდან და დამთავრებული ქუჩით, მოკლედ, ყველანაირი ფენისათვის?

- მე მგონი არ გვაწყენდა, მაგრამ სადაა; ისე კი, ხდება სასურველი უტოპიები.

- გთხოვთ, ჩვენს ფიროსმანზე და საერთოდ, ფერმწერებზე გვესაუბროთ, რა გამოადგება პროზაიკოსს იმათი, ფერმწერთა ხერხებიდან?

- ფიროსმანი და ვაჟა ფშაველა ადამიანებთაგან ჩემი ხატებია. დიდი ფერმწერიდან პროზაიკოსი ყველაფერს უნდა სწავლობდეს, და ამავე დროს ველასკესის მრავაწახნაგოვანი სიდიადე და გვირგვინოვანი ცდები უნდა ჰქონდეს; ველასკესის ორი ნახატი, რამდენად ადრე – ნაღდი “იმპრესიონიზმია”, მოდი და ამის შემდეგ “იზმ”-ებს ენდე. ისე კი, რამდენი საშუალება აქვს ფერწერასა და მუსიკას, რამდენი ფერი, ხაზი, ბგერა, რიტმი, მაგრამ ყოველთვის მახსოვს, კაცობრიობის უპიველესი და უმთავრესი მონაპოვარი – ბიბლია – სიტყვით რომაა შექმნილი, სიტყვა მრავალმხრიობით – მაინც უდიადესია, და თითქოს უტყვი სასვენი ნიშები – რა ერთგულად ჰყავს…

- პირადად ჩემთვის ყოველი კარგი მკითხველი დონ კიხოტად აღიქმება და მართლაც, არის მკითხველობაში რაღაც დონკიხოტური სასწაულები – აღფრთოვანებაც არის და ცივი წყლის გადასხმაც კოხტადაა. თქვენ, როგორც ვიცი, დიდებული მკითხველი ბრძანდებით თქვენეული ფიქსატორით – აი, მკლავზე რომ დაგბურძგლავთ ხოლმე. გთხოვთ, დაგვისახელოთ ის მწერლები, რომლებსაც უბრუნდებით ხოლმე. და რატომ? რა უნდა იკითხონ დამწყებებმა?

- დამწყებებს თავად განგება მოუვლენს საჭირო მწერლებს; კარგად დამწყებებს ვგულისხმობ. ან, აარიდებს; არ გეგონოთ, ჩემი თავი პირველ მაგალითად მომქონდეს, მაგრამ მოგახსენებთ იმას, რაც უკეთ ვიცი: ორმოცდაათის რომ გავხდი, სალტიკოვ-შჩედრინი მერეღა წავიკითხე, და,  კიდევ კარგი, თორემ ადრეულ ასაკში ნაღდად გამსრესდა; თუმც, შესაძლოა, არაც – წყალობად ეგებ ვერც გამეგო. სკოლებში, მგონი, ნაადრევად ასწავლიან რუსთაველს და “შუშანიკის წამება”-ს, ეს ის ნაწარმოებებია, რომლებიც ან სკოლამდე, ან სკოლის შემდეგ უნდა წაიკითხო, სკოლამდე იმიტომ, რომ ბავშვი ამაღლებულ საიდუმლოთა დიადი მიმღებია;

- პერსონაჟებიდან… ვიცი, რომ ძალიან გხიბლავთ ბრმა და მუნჯი, თანაც მშვენიერი ანტონია არფაზე დამკვრელ ანსელმოიანი რომანიდან… გასაგებია, რომ მარიო ვარგას ლიოსას “მწვანე სახლის” პერსონაჟზეა ლაპარაკი… და რატომ?

- ბრმა და მუნჯია, უბედური და ჩვილივით ამაღლებული, და, მოსავლელი, და, მაღლით მომვლელი… თან, იმისი ქმარი რომელ საქმესაც მისდევდა… ანტონიას სიყვარულს ვერავის ვასწავლი, თვითონ უნდა წაიკითხონ და ისე მიხვდნენ… მაგრამ არიან, “მყვანან” ისეთი “ლიტერატურული” ქალები, რომლებიც, მირჩევნია…

- კი, ბატონო, აი სახელდახელოდ გავიხსენებ თქვენი მოთხრობიდან “ვატერ(პო)ლოო, ანუ აღდგენითი სამუშაოები”: “ახ, კარმენსიტავ, კონტრაბანდული მინდვრის ღირილოო, როგორ და როგორ სხვადასხვაგვარად უყვარდი ყველას, ნეტავ რა გქონდა მაინც ასეთი…” ამ კარმენზე გამახსენდა, თქვენ ამბობთ, რომ ნაწარმოების წერისას სულ უნდა გახსოვდეთ ერთი კომპოზიტორი. სხვაგან ასახელებთ კიდევაც – ბახი, ბეთჰოვენი, მოცარტი, ვერდი, როსინი… უფრო ნათლად ხომ ვერ აგვიხსნიდით როგორ “გადმოითარგმნება” მუსიკალური ნაწარმოებები პროზაში?

- ეს კომპოზიტორი ჩემთვის ჰენდელია, რომელიც გამუდმებით უნდა მახსოვდეს და მახსოვს. ისე კი, თქვენგან ჩამოთვლილები, ტევად მრავალწერტილიანად, ყოვლად აუცილებლები არიან, ოღონდ გააჩნია, სად და როდის… ხოლო თუ როგორ “გადმოითარგმნება” მუსიკალური ნაწარმოები პროზაში, ურთულესი შეკითხვაა, ამომწურავი პასუხის გასაცემად მთელი გამოკვლევები დაგვჭირდებოდა, ისე კი, ორიოდ სიტყვით – “შეხამებითი საჭიროებისამებრ…”

- გვიამბეთ თქვენს ურთიერთობაზე კინოსა და თეატრთან, ტელევიზიასთან. მოგწონთ თქვენი ნაწარმოებების ინსცენირებები? აქვე ხომ არ გაიხსენებდით დიდ ეროსი მანჯგალაძეს?

- დიდად ვაფასებ თეატრს, კინოხელოვნებასა და ტელევიზიას, მათი მეშვეობით ბევრჯერ მიგრძვნია ამაღლებული დატვირთვა და შვება, მაგრამ ისინი ჩემთვის მაინც სხვა რელსებია; უღრმესი მადლობა რეჟისორების იმ უმრავლესობას, რომლებმაც ჩემი ნაწარმოებების ინსცენირებისათვის პატიოსნად იშრომეს; ხოლო ერთ-ერთი დადგმა, ჩემთვის ისეთი იყო, რომ არამცთუ აღარც დადგმულა, მგონი რომ ვეღარც დაიდგმევა ჩემი ნაწარმოებებიდან მსგავსი რამ:
ბატონი ეროსი, როგორც მსახიობი და პიროვნება, საყოველთაოდ ამაღლებული შვება იყო, და დიდ გიორგი შავგულიძესთან ერთად არა მგონია სხვა რომელიმე მსახიობი ასე ახლოს მოსულიყოს ყველასთან ჩვენთან; ბედნიერი ვარ, რომ ჩემს ორ ტელესპექტაკლში ბატონმა ეროსიმ მთავარი როლები შეასრულა, მოგეხსენებათ, როგორ დებდა ყველაფერში მართალ და ამასთანავე მრავალსახოვან გულს, თან, იმ დროს იძულებითი “უსაქმურობის”-ა გამო, როლებს განსაკუთრებით მოწყურებული იყო…

- ისეთი ზოგადი კანონი ხომ არ შეგინიშნავთ, რაც მთელ ქართულ ლიტერატურას ახასიათებს, ამგვანებს ან განასხვავებს სხვა ქვეყნების ლიტერატურებისაგან?

- ყველა ჩვენი კლასიკოსი – მართლაც ხალხისაა, სახალხოა, ბედნიერებაა ეს; მათი შემოქმედების დიდი წილი თუმც სხვადასხვახარისხობრივად მაგრამ გასაგები და ყველასთვის მისაღები (ადამიანებს ვგულისხმობ) და თანამდგომია, რაღა თქმა უნდა, იციან მარტივად, გასაგებად და რთულადაც წერა, – კლასიკოსები ბრძანდებიან. ხალხურობაა ალბათ ჩვენი ლიტერატურის მთავარი ღირსება, ისევე როგორც თავიანთ ქვეყნებში სერვანტესი და პუშკინი არიან. და არა მხოლოდ თავიანთ ქვეყნებში…

- თქვენ როგორი დამოკიდებულება გაქვთ ქრისტიანულ სარწმუნოებასთან?

- მართლმადიდებლური ქრისტიანობა – ჩემი უმთავრესი და სანუკვარი ოცნებაა. მაგრამ… ამ “მაგრამ”-ის თქმა მხოლოდ სასულიერო პირთან შეიძლება, აღსარებისას, და არა საჯაროდ. საჯაროდ – შენიღბულად, თუნდაც მხატვრულ ნაწარმოებში. ერთს კი ბედნიერებად ვიტყვი, რომ ჩემი უსაყვარლესი და სათაყვანებელი პიროვნების, მეუფე დანიელის, საბედნიეროდ მომრავლებული მრევლის თუმცა უღირსი, მაგრამ მაინც ერთ-ერთი მათგანი ვარ.

- როცა ერი დაპირისპირებულ მხარეებად გაიყოფა, სად არის ნამდვილი მწერლის ადგილი?

- ყველგან, და ყველასთან.

- როგორი უნდა იყოს მწერლის პოზიცია ხელისუფლებასთან მიმართებაში – განზე უნდა იდგეს, რომ კრიტიკის ზნეობრივი უფლება შეინარჩუნოს თუ მხარი უნდა დაუჭიროს?

- მხარი უნდა დაუჭიროს, რადგან ნებისმიერ ქვეყანაში რაგინდ უზნეო ხელისუფლება დროებით გამაგრდესავით, მაინც ღვთითაა, ჩვენივე ცოდვებისაგან და ჩვენივ ქრისტიანული რწმენითა და ნებისყოფით აღმოსაფხვრელად, ეს, ოღონდ მხარდაჭერა – მლიქვნელობა როდია; ეს ჩემი მიგნება არაა, ასეთ დიდ სიბრძნეს რიგითი ადამიანები ვერ ვწვდებით ხოლმე, ან დავცინით ან გვძულს ხოლმე მოუწონარი, და ბოროტება ღვივდება. ოღონდ ეს იმას არ ნიშნავს, ბრმად ან მონურად შევეგუოთ და უპირველესი მთავარი “კრიტიკა” – ზნეობრივი უფლება არ შევინარჩუნოთ. ისე კი, ყველაფერს სჯობს, რომ ჯერ საკუთარ თავს ჩავუკვირდეთ და მივხედოთ, რაღა თქმა უნდა, ესეც არაა ჩემი მიგნება. მით უმეტეს რომ, ამას ხშირად ვერ ვახერხებ… მწერლობა და საერთოდ ყოველგვარი შემოქმედება – ერთდროულად წყალობა და დაწყევლასავითაა, და, თითქოს მარადიული, უფრო სწორად კი, ჯერჯერობითი, ხოლო ამ ჯერჯერობითობაში: რომელი რომელს, ვინ ვის…

- რატომ აირჩიეთ მაინცდამაინც იტალიურ-ესპანური გარემო თქვენს “სამოსელი პირველში”? ალბათ, ქართველებთან მსგავსების გამო, არა?

- დიახ. იყო სხვა მიზეზებიც.

- თქვენ ესპანეთში მოგიწიათ ყოფნა და იქ კორიდასაც დაესწარით, გვიამბეთ…

- კორიდა რაა, დღესაც ვერ მივმხვდარვარ, ერთი ის ვიცი, რომ ესპანური სულია, როგორც თვით ლორკა ამბობს, შემართულად ფაქიზიც და დაუნდობელიც. ხარი რომ გამოვარდება არენაზე, იმასაც ვერ მიხვდება კაცი, რაა ეს – ღონით აღსავსე სილამაზე თუ უფრო მკვლელი – აღარ იცის, ჯერ რომელი მესამეხარისხოვანი მეტოქე დალეწოს, ისინი კი არბენინებენ, დროებით შესახიზნში ემალებიან, ეს – პირველი დაღლაა, მერე დგება მხედრის ჯერი, შუბით ჩხვლეტს ქედზე, და ხარმა აღარ იცის, როგორ მოუღოს ბოლო სქელი დამცველი საფარით გაწყობილ, საცოდავ, თვალებახვეულ ცხენს, და იმის მხედარს, პიკადორს ლამობს; მე რომ დავესწარი, იმ “კორიდა დე ტოროს”-ზე ცხენი რქებით ისე აიტაცა და მოაჯირს იქით გადააგდო, მკვლელია, არა? არა, ბუნებაში გაზრდილს, ცხენისგან (ძაღლისგანაც, სხვათა შორის) განსხვავებით თავისუფალს, და ღონივრად ლაღს, თურმე კორიდამდე ორი დღით ადრე სიბნელეში ამწყვდევენ, და დროდადრო ზემოდან, უსაფრთხო ადგილიდან წყალს ასხამენ, სილას აყრიან რომ გააცოფონ, ასე ხდიან მკვლელად. არენაზე კი, იმ დასაღლელი გაღიზიანების შემდეგ, ტორეროები ჭვილთებს ასობენ ზურგში, რომ სისხლნაკლული, დაასუსტონ, ბოლოს კი, მთავარ მკვლელთან, მატადორთან, პირისპირ რჩება თუმც მასზე ისევ მაინც რამდენად ღონიერი, მაგრამ მერე კი, სულ ბოლოს, ყოფილ ღონიერ ქედზე დაცემულს, ჩოჩიალით რომ გაათრევენ თოკჩაბმული და დამჯრობით ცოცხალი ცხენები, არ შეიძლება არ დაგენანოს კი არა, გაცილებით მეტი, ასე შენს თვალწინ დაკლული ბუნებრივი და თავისუფალი ძალა, მაგრამ ტელევიზიით იქვე, ესპანეთში, ჩემთვის ჯერ “რაღაც” გადაცემას ვუყურებდი, ესპანურისა რა მესმის, კეთილხმიანობის გარდა, და ვიღაც კაცი რაღაცეებს რომ ჰყვებოდა, მაინც ვიჯილდოებდი სმენას, მერე კორიდა აჩვენეს, ოღონდ ხარის მოკვლამდე, ნაწყვეტი, მე კორიდის წვრილმანებისა დიდი არაფერი გამეგება, მაგრამ ხალხის აღტაცებისდა მიხედვით, ალბათ მაგარი მატადორი იყო, ძალიან დავაკვირდი მის ამაყად ლამაზ მოძრაობებს, გამიტაცა, და უცებ ისევ ეს წეღანდელი კაცი არ აჩვენეს?, ისევ რაღაცეებს ლაპარაკობდა, ოღონდაც კიდევ კარგი, დიქტორისა და კომენტატორისაგან განსხვავებით, მორცხვად და ძუნწად, მერე ისევ კორიდა, ისევ ის დიქტორ-თუ-კომენტაქტორ-პროფესია არასწორად ამორჩეული კაცი, ისევ კორიდა და, ისე უცებ მივხვდი და დამარტყა, მგონი შევხტი კიდეც – ეს კაცი თვითონ ის მოხდენილი მატადორი ყოფილა, ტელეეკრანზე – სულ სხვა, არენაზე კი, იმდროინდელი ესპანეთის თურმე უპირველესად აღიარებული ვაჟკაცი, არადა, თითქმის ყოველ მატადორს იშვიათად ლამაზი, ჩამოქნილი სხეული აქვს – ხმელია, აწურული, ხოლო მოძრაობს დახვეწილად და ამაყად როგორ, მაგრამ ფეხის ოდნავი მონაცვლეობაც კი, მომაკვდინებელი რქების ბოლო წამში ასარიდებლად, მაყურებელთა დიდი სტვენისა და ღრიანცველის და შეურაცხმყოფელი შეძახილების ამტეხია, ეს კი, სილაზე მთლად გადასხვაფერებულად ამოსულ-აშოტილი მატადორი, მუხლებზე დადგა და უერთგულესი და უპირველესი შემწის – წითელი მოსასხამის დახვეწილი მოძრაობებით აიყოლია და თავისირგვლივ, ბეწვზე, რამდენჯერმე შემოივლო სიკვდილი, მორიდებულად გამოჩნდა ისევ ტერლეეკრანზე, რაღაცეები თქვა, შეწრიალებულმა, და უცებ, ისევ სილაზე, და ახლა თავისი უმთავრესი სიკვდილამცდენი რამ, წითელი მოკლე მოსასხამიც აღარ ეკავა, უმისოდ იდგა, ერთდროულად ჩამოქნილი და აწურული, და რომ მეგონა ხარი უკვე მოკლა-მეთქი, მაგრამ არა, არა, შორიახლოს ეგულებოდა თურმე, და სილაზე მაღალი ფეხის დარტყმით იწვევდა, ხარიც, გამოქანდა, რაღა თქმა უნდა, რაღაც საოცრება ხდებოდა, ნეტა რიღასი იმედი ჰქონდა, და უცებ, ამა პირველმა მატადორმა, მიზავთებულ ხარს როგორღაც მკაცრი ბრძანებით აჩვენა ხელისგული, და – იქვე, გოჯზე, ადგილზე გააქვავა… და თავიც კი ჩააღუნინა… ხოლო აღფრთოვანებული ტაშისცემისა და შეძახილების პასუხად, ხარს ცალ რქაზე ჩამოჰკიდა თავისი ულამაზესად ბრჭყვიალა მოკლე ქურთუკი, და, ესეც არ იკმარა და, ხარს ახლა თვალებითა და ხელისგულით აღარ ნუსხავდა და, შემობრუნდა და ხალხს მაინც ამაყი თაყვანი სცა, ყოვლად დინჯად და აუღელვებლად, ეკრანზე ბევრად მეტად ღელავდა, არადა, ზურგშექცეულისათვის, ხარს ერთი რომ აექნია ის ჩაქინდრული თავი, თირკმელებს იღლიებში ამოუყვანდა; მერე კი, დაშნა მოიმარჯვა და იმისთანა თავისი საქმის ზედიდოსტატისათვის ნახტომში საბოლოო უზუსტესი ძგერება რა იყო, არაფერი, და მართლა სულ ბოლოს კი ის იყო, რომ არენაზე გადმოჭრილი აურება აღფრთოვანებით-გაგიჟებამდე-შეყვარებული ესპანელელი ქალბატონ-სენიორიტების უპირველესად თავდავიწყებული სურვილი ის იყო, რომ მაინცდამაინც მხრებზე თუ ვერ შეესვათ ეს უპირველესი მატადორი, იმისი ტანსაცმლის ნამცეცი მაინც მოეხელთებინათ და, კინაღამ გაპუტეს, ადამიანო, ეს ხართან ასე ამაყად მებრძოლი ვაჟკაცი კაცი, უდანაშაულო ყოფილ ხარს კი, – უმწეოებას, ახლა, შრომადღეებიანი ცხენები მიაჩოჩიალებდნენ, თუმც, ხარს არენასშორითა თავისთვის მიმავალი კაციც აუგია რქებზე, მოკლედ, ჩემო და ბატონო მიხო, კორიდა მე კი არა, ერთ ნამდვილ და გავლენიან ესპანელსაც ბოლომდე არ სცოდნია, რადგან აი ასე დიდებულად ბრძანა: “ჩემი ნება რომ იყოს, კორიდას ავკრძალავდი, მერე კი, რომ აიკრძალებოდა, ავიღებდი და დავჯდებოდი და ვიტირებდი”-ო.

- იქნებ ამიხსნათ, ამ ესპანელებს რა ემართებათ – სამსობლოში ერთი ნორმალური ფეხბურთელთა ნაკრები ვერ შეუდგენიათ, არგენტინაში კი ჩინებულად თამაშობენ ყოველთვის, რა ხდება ნეტავი, ჰაერის გამოცვლა ხომ არ მოქმედებს?

- ამაზე ზედაპირულად და ნახევრად ხუმრობით შესაძლოა მხოლოდ ის მოგახსენოთ, რომ ამერიკის სამხრეთი ძირითადად ესპანელების მიერაა დაპყრობილი; ამაზე გამახსენდა და რა ვქნა, ვერაფრით გავიგე თითქმის ყველა ევროპული ქვეყნის გულშემატკივრების გაბედნიერებული აღფრთოვანება თავიანთი გუნდის წარმატებით, როცა იმ გუნდში მთავარი ძალა – უცხოელებია.

- თქვენი ყოველი ახალი ნაწარმოები ძალიან გაგვირის